Tổng hợp và Biên tập: Cá Mú
Nguồn: Fab L’style
Ảnh: Website cá nhân của nghệ sĩ
Santa GAÏA Pilens, nghệ sĩ đa chất liệu (mixed-media) sinh ra tại Latvia, hiện sinh sống và làm việc tại Vienna. Thực hành của cô kết hợp kỹ thuật thủ công truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, tạo nên những tác phẩm dệt may, tranh tường sợi dệt (mural textile) và những “xác ướp hiện đại” – hình thái điêu khắc lấy cảm hứng từ xác ướp Ai Cập, nhưng được tái diễn giải trong bối cảnh hiện nay.
Hơn mười năm qua, hành trình sáng tác của Pilens đi từ nhiếp ảnh đến dệt may: từ việc ghi lại hình ảnh thế giới bên ngoài đến việc kiến tạo những biểu tượng giàu tính biểu đạt. Trong quá trình ấy, cô luôn tìm cách kết nối quá khứ và hiện tại thông qua chất liệu, đặc biệt là linen thô và lớp sơn cánh kiến (shellac), tạo nên bề mặt vừa thô mộc vừa ánh sắc, như một ký ức vật chất được tái hiện trong hình hài đương đại.
Không có cái chết thực sự, chỉ có những khởi đầu mới
Trong cuộc trò chuyện này, GAÏA chia sẻ về hành trình sáng tạo, cách Tarot trở thành nguồn cảm hứng cho tác phẩm mới nhất, cũng như ý nghĩa của việc khám phá bản chất con người thông qua nghệ thuật.
Mọi chuyện khởi đầu như thế nào? Từ đâu cô nhận ra rằng đã đến lúc cần một triển lãm?
Santa GAÏA Pilens: Tôi tin vào sự tình cờ. Những điều tuyệt vời nhất thường xuất hiện khi không hề có kế hoạch. Ý tưởng xoay quanh 22 nguyên mẫu Tarot đến với tôi trong một giai đoạn biến đổi cá nhân. Khi cuộc sống trở nên khó đoán, con người thường tìm đến trực giác để tìm lời giải. Với tôi, nghệ thuật chính là cách đặt ra và đi tìm câu trả lời cho câu hỏi lớn: “Ý nghĩa của sự sống là gì?”
Tôi đã biết đến Tarot từ thuở nhỏ, bởi mẹ tôi luôn có vài bộ bài trên bàn. Hai năm trước, trong một chuyến đi London, tôi tình cờ bắt gặp đúng bộ bài mà mẹ từng sở hữu — một bản in hiếm đã ngừng sản xuất từ thập niên 1970. Dù giá khá cao, tôi vẫn quyết định mua, và đó chính là khởi đầu. Tôi đã dành hai năm nghiên cứu nghiêm túc. Khi Nicole Adler và Karin Sorger đến thăm xưởng và nhìn thấy vài tác phẩm còn dang dở, họ ngay lập tức đề nghị tôi thực hiện triển lãm. Tôi chưa thật sự sẵn sàng, nhưng đã chọn bước vào thử thách ấy.
Và cô đã hoàn thành thế nào?
Santa GAÏA Pilens: Tôi phải làm 24 tác phẩm chỉ trong 2 tháng. Căng thẳng đến mức hủy toàn bộ kế hoạch khác. Hai tác phẩm cuối cùng thực sự thử thách giới hạn thể chất và tinh thần. Nhưng kết quả đã vượt mong đợi. Tôi nhận ra một điều: làm nghệ sĩ nghĩa là phải xuất hiện và làm việc mỗi ngày, không thể chỉ chờ cảm hứng.
Mỗi nguyên mẫu Tarot mang nhiều tầng ý nghĩa. Tôi cố gắng loại bỏ chi tiết thừa và giữ lại biểu tượng cốt lõi, để ngay cả người không biết Tarot khi nhìn vào tác phẩm của tôi vẫn có thể cảm nhận được ý nghĩa bằng trực giác. Đó chính là sức mạnh phổ quát khiến Tarot luôn hấp dẫn.
22 Nguyên mẫu: Sức hút vượt thời gian
Tarot có lịch sử rất dài, đúng không?
Santa GAÏA Pilens: Đúng vậy. Tarot lần đầu xuất hiện ở châu Âu qua Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ, khởi đầu chỉ là một trò chơi. Đến thế kỷ 14, các triều đình Ý coi đó như một thú tiêu khiển, và theo thời gian, Tarot dần phát triển thành công cụ bói toán. Vào thế kỷ 17, bộ bài không còn đơn thuần là trò chơi nữa, mà được gắn thêm những tầng ý nghĩa sâu xa. Một lý do khiến Tarot phổ biến rộng rãi là vì ngay cả những người không biết chữ cũng có thể hiểu được thông điệp qua hình ảnh. Đó chính là bản chất của nghệ thuật, và cũng là sức hấp dẫn lâu bền của Tarot.
Khi sáng tạo các tác phẩm lấy cảm hứng từ Tarot, tôi không chỉ tìm đến lịch sử của bộ bài này mà còn gợi nhắc tới nghệ thuật tiền sử và nghệ thuật dân gian. Tinh thần của những bức tranh hang động và biểu tượng cổ xưa thấm vào từng tác phẩm. Nghệ thuật dân gian cho thấy bất cứ ai cũng có thể sáng tạo, bất kể có được đào tạo chính quy hay không, và tôi tin tưởng sâu sắc vào điều đó. Tôi không dùng cọ vẽ theo cách truyền thống, mà trực tiếp làm việc với vải và kỹ thuật thủ công. Quá trình ấy mang tính trải nghiệm rất thực tiễn, khiến cho mỗi tác phẩm đều trở nên riêng tư và chân thực.
Điều gì đã thu hút cô đến với nghệ thuật dân gian và thủ công?
Santa GAÏA Pilens: Có lẽ tất cả bắt đầu từ nơi tôi lớn lên. Latvia gắn bó mật thiết với thiên nhiên và truyền thống dân gian. Trong mỗi ngôi nhà đều hiện diện những vật dụng thủ công bằng đất sét, rơm, gỗ… Tôi lớn lên giữa chúng.
Ba năm trước, tôi tình cờ tiếp xúc với gốm Maroc và công việc của một nghệ nhân tên Aisha, người vẫn duy trì các phương pháp mà tổ tiên cô đã sử dụng hàng trăm năm qua. Cách cô ấy làm gốm hoàn toàn khác với cách tiếp cận ở châu Âu, và điều đó khơi dậy sự tò mò trong tôi.
Từ đó, tôi bắt đầu nhìn nghệ thuật dân gian và thủ công truyền thống dưới một lăng kính mới. Điều khiến tôi say mê là việc lấy những quy trình kỹ thuật cổ xưa và biến chúng thành các hình thức mang tính đương đại. Tôi bị cuốn hút bởi cách một kỹ thuật tồn tại hàng thế kỷ vẫn có thể được tái hiện trong bối cảnh ngày nay. Tác phẩm Tree of Life là ví dụ điển hình, lấy cảm hứng từ nghệ thuật dân gian Mexico, nhưng đồng thời chạm đến biểu tượng phổ quát về sự sống.
Cô đã nhắc đến việc tác phẩm của mình là một phần của câu chuyện lớn hơn, đặc biệt tập trung vào sự kết nối. Cô từng đề cập đến thuật ngữ “tác phẩm nghệ thuật toàn diện” (total work of art). Cô hình dung sự tương tác giữa các tác phẩm riêng lẻ và không gian chúng chiếm lĩnh như thế nào?
Santa GAÏA Pilens: Tôi nghĩ bạn đang nhắc đến khái niệm Gesamtkunstwerk – ý tưởng rằng mọi yếu tố trong một không gian nên kết nối chặt chẽ với nhau. Điều này đặc biệt quan trọng trong triển lãm đầu tiên của tôi vào tháng 12 năm ngoái, được tổ chức ngay tại xưởng riêng. Ở đó, tôi thiết kế tất cả để tạo nên một trải nghiệm thống nhất: từ tác phẩm nghệ thuật, nội thất, cho đến âm nhạc, mọi chi tiết đều góp phần vào một tổng thể liền mạch.
Trong triển lãm gần đây tại không gian của Nicole, dù không thể kiểm soát toàn bộ, tôi vẫn cố gắng tái hiện cảm giác thân thuộc của xưởng sáng tác. Tôi dựng lại một căn phòng thứ ba, gần như bản sao không gian làm việc của mình, với bàn, sách, ghi chú, tài liệu kỹ thuật và những mảnh cắt dở dang. Nhờ vậy, khách tham quan không chỉ nhìn thấy các tác phẩm hoàn thiện mà còn được bước vào quá trình hình thành của chúng.
Âm nhạc cũng là một phần không thể thiếu. Tôi chuẩn bị riêng một playlist cho bộ sưu tập, góp phần định hình dòng chảy năng lượng trong không gian. Bên cạnh đó, tôi hợp tác cùng Leah Ewitan để thiết kế một bàn tiệc lấy cảm hứng từ Tarot, sử dụng những nguyên liệu giàu tính biểu tượng như lúa mì, nho, mật ong và sung, gợi nhắc đến sự sung túc. Ngay cả mùi hương mật ong Latvia lan tỏa trong phòng cũng trở thành lớp trải nghiệm bổ sung, biến triển lãm thành một thế giới cảm quan toàn diện.
The Girl with the Dove: Dấu mốc tái sinh
Chất liệu: Cẩm thạch Parian
Kích thước: Cao 31 3/4 inch (khoảng 80,6 cm)
Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, số hiệu 27.45, Quỹ Fletcher, 1927
The Girl with the Dove, một tác phẩm phù điêu Hy Lạp, có ảnh hưởng sâu sắc đến bộ sưu tập AC1 của cô. Vậy tác phẩm cổ xưa này đã truyền cảm hứng thế nào cho sự chuyển đổi trong cả cuộc sống và nghệ thuật của cô?
Santa GAÏA Pilens: The Girl with the Dove đánh dấu khởi đầu của tôi với tư cách một nghệ sĩ, giống như một sự tái sinh. Khoảng hai năm rưỡi trước, tôi trải qua một giai đoạn rất khó khăn. Tôi vật lộn để ra khỏi giường, cảm thấy lạc lối trong chính mình và không biết mình thật sự muốn gì. Tôi không chắc ai khác từng trải qua trạng thái ấy, nhưng nếu có, bạn sẽ hiểu cảm giác mất phương hướng đó nặng nề thế nào. Điều này càng khó khăn với tôi, bởi vốn dĩ tôi luôn là người tràn đầy năng lượng tích cực. Thời điểm ấy hoàn toàn xa lạ với hình dung của tôi về bản thân.
Đồng thời, tôi cũng loay hoay tìm kiếm tiếng nói nghệ thuật của mình. Dù đã sáng tạo hơn mười năm, tôi bỏ lại hầu hết các tác phẩm trước đó, chỉ giữ lại một vài. Tôi thực sự bế tắc. Rồi một ngày, tôi bước vào hiệu sách, một trong những nơi yêu thích của tôi và tình cờ lấy một cuốn sách. Khi mở ra, ngay lập tức tôi bắt gặp The Girl with the Dove, một phù điêu Hy Lạp cổ đại. Bản gốc hiện lưu giữ tại Bảo tàng Metropolitan, New York.
Điều khiến tôi ấn tượng là chủ đề về sự biến đổi. Tác phẩm phù điêu khắc họa một bia mộ cho một cô bé cầm một con chim bồ câu, biểu tượng phổ biến của sự thuần khiết và biến đổi. Vào thời cổ đại, khi trẻ em qua đời, các ngôi mộ thường có hình động vật để làm cho quá trình chuyển giao từ sự sống sang cái chết nhẹ nhàng hơn. Họ không xem đó là kết thúc, chỉ là một hành trình sang một cõi khác. Ý tưởng này đã cộng hưởng sâu sắc với tôi.
Tôi bắt đầu đọc về biểu tượng của chim, bồ câu, và bất cứ thứ gì tôi tìm thấy. Biểu tượng đen trắng, cũng hiện diện trong các tác phẩm của Hilma af Klint (các chủ đề huyền bí của bà hiện đang ngày càng phổ biến), trở nên quan trọng với tôi. Đó là khởi đầu của hành trình huyền bí của tôi, dẫn tôi đến niềm tin rằng không có cái chết thực sự – chỉ có những khởi đầu mới. Đôi khi, một khoảnh khắc sụp đổ hoặc cái chết phải xảy ra để chúng ta trưởng thành.
Vì The Girl with the Dove là một tác phẩm Hy Lạp, tôi cảm thấy cần phải đến Hy Lạp. Trong hai mùa hè, tôi dành thời gian ở các đảo, hoàn toàn cởi mở với những gì tôi có thể khám phá. Khi bạn đang tìm kiếm tiếng nói của mình, tốt nhất là không kỳ vọng gì, chỉ cần một trái tim rộng mở. Tôi khám phá quần đảo Cyclades, và nếu bạn từng đến đó, bạn sẽ biết cảnh quan đá và cát. Sắc màu của những hòn đảo vào bình minh và hoàng hôn chính là những màu sắc xuất hiện trong tác phẩm của tôi.
Kỹ thuật “Xác Ướp Hiện Đại”
Hãy kể về quá trình làm việc với nghệ thuật của cô, đặc biệt là với vải, và cách cô đưa chúng vào các tác phẩm.
Santa GAÏA Pilens: Quá trình của tôi sử dụng hai chất liệu chính: vải linen thô và sơn cánh kiến (shellac). Tôi bắt đầu với một mảnh vải linen thô, sau đó chuẩn bị các mẫu cắt kỹ thuật theo tỷ lệ – có thể là một mét hoặc ba mét. Sau khi cắt, tôi bắt đầu phủ shellac. Quá trình này bao gồm ép shellac lên vải, chờ nó khô, rồi tạo hình bằng tay. Quy trình này lặp lại nhiều lần. Nếu làm đúng, một tác phẩm mất khoảng ba ngày, và bạn phải làm nhanh vì shellac khô rất nhanh.
Tôi gọi kỹ thuật của mình là Contemporary Mummies (Xác Ướp Hiện Đại). Đó là sáng tạo của riêng tôi, xuất phát từ ý tưởng về sự biến đổi, giống như quá trình ướp xác. Quá trình này là về việc che phủ một vật thể và cố gắng bộc lộ bản chất của nó, cho phép bạn suy ngẫm về những gì ẩn giấu bên dưới.
Cái tên Mummy Brown (Nâu xác ướp) cũng xuất phát từ lịch sử. Vào thế kỷ 18, người châu Âu và Mỹ nghiền xác ướp từ Ai Cập để tạo ra bột màu cho sơn. Các nghệ sĩ như Van Gogh và Delacroix đã sử dụng Mummy Brown trong tác phẩm của họ, dù họ không biết bột màu đó làm từ gì. Kỹ thuật và màu sắc này, trong bối cảnh lịch sử, kết nối sâu sắc với chủ đề biến đổi và khám phá bản chất ẩn dưới bề mặt trong tác phẩm của tôi.
Trong tương lai, có chủ đề hoặc chất liệu mới nào cô háo hức khám phá không? Sự phát triển nghệ thuật của cô trong thập kỷ tới sẽ ra sao?
Santa GAÏA Pilens: Trong đầu tôi đã có ý tưởng cho bộ sưu tập thứ ba và thứ tư. Thực ra, tôi đã bắt đầu làm bộ sưu tập tiếp theo. Tên là The Enclosed Garden (Khu Vườn Khép Kín), và nó xoay quanh một chủ đề tương tự – ý tưởng về sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên. Một lần nữa, tôi sẽ sử dụng hình ảnh Tree of Life, nhưng lần này tôi không giới hạn mình trong kỹ thuật xác ướp hiện đại mà tôi đã sử dụng. Tôi cũng bắt đầu thử nghiệm với hội họa dầu, và có thể sẽ kết hợp vải vào bộ sưu tập này.
Đó là một hướng đi tôi rất hào hứng. Một khái niệm biểu tượng khác mà tôi đang khám phá liên quan đến sự biến đổi, điều tôi thấy rất hấp dẫn. Chẳng hạn, gần đây tôi đọc về một truyền thống ở Bồ Đào Nha, nơi phụ nữ đeo khuyên tai hình đồng xu. Những chiếc khuyên tai vàng này tượng trưng cho sự thịnh vượng và sung túc, nhưng khi chồng của người phụ nữ qua đời, cô ấy phủ vải đen lên khuyên tai như một hình thức để tang.
Thật hấp dẫn khi một thứ nhỏ bé như một chiếc khuyên tai lại có thể mang nhiều ý nghĩa đến vậy. Nghệ thuật của tôi thường bắt đầu từ một thứ tưởng chừng nhỏ nhặt, như chiếc khuyên tai này, và từ đó, khái niệm phát triển và tiến hóa thành một bộ sưu tập hoàn chỉnh. Khám phá những truyền thống dân gian như thế này là điều tôi chắc chắn muốn đi sâu trong tương lai. Tôi nghĩ việc này rất ý nghĩa và mở ra vô số khả năng sáng tạo.
