Thực hiện
Anh Nguyên
Ảnh
Lê Hiệp
Một ngày của ông thường bắt đầu thế nào?
Phạm Văn Thắng (PVT): Hầu như tôi chỉ quanh quẩn bên lồ, xa hơn là loanh quanh trong làng. Nhiều người hay gọi đây là lò nung nhưng ở làng, chúng tôi gọi là lồ.
Cái lồ ông nhắc tới, cụ thể nơi chúng ta đang ngồi ở đây đã hình thành như nào, hiện giờ đã nhiêu tuổi?
PVT: Người ta thường gọi kiểu lồ này là lồ rồng hoặc lồ cuốn. Gia đình tôi xây lồ quãng đầu những năm 1960, sau này có cải tiến thông qua một chương trình hỗ trợ của Uỷ ban khoa học Nhà nước. Trước đây, thời các cụ, do số lượng và kích thước hàng hoá thường ít và nhỏ hơn giờ nên lồ có quy mô không lớn, dạng mái bằng như trần nhà đổ bê tông. Sau này, một số chuyên gia, nhà nghiên cứu khoa học đã về đây tư vấn, hỗ trợ chúng tôi chuyển từ kiểu cũ sang dạng lồ mái vòm nhằm tăng sản lượng đốt, tối ưu và tiết kiệm nhiên liệu, đồng thời dễ sửa chữa và bảo trì, qua đó tăng tuổi thọ của lồ.
Cái lồ này làm bằng gạch?
PVT: Kết cấu lồ sử dụng hoàn toàn nguyên liệu gạch được làm từ đất sét chủ yếu khai thác tại địa phương nhằm tiết kiệm tối đa chi phí xây dựng, bên ngoài lồ thường được phủ đất để tạo độ bền.
Một mẻ gốm khi đun phải qua những công đoạn cơ bản nào?
PVT: Xếp gốm vào lồ là công đoạn đầu tiên, việc này phải được thực hiện bởi những người có kinh nghiệm – thường là phó lồ, có trách nhiệm vận hành quá trình đun đốt. Tối ưu việc sắp xếp sản phẩm trước khi đun giúp tăng cả sản lượng và chất lượng gốm ra lò, ngược lại sẽ gây thiệt hại rất lớn cho chủ lồ. Có nhiều người nghĩ củi được xếp chèn vào bên cạnh sản phẩm nhưng không phải vậy. Khâu quan trọng nhất trong quá trình xếp gốm trước khi đun là phải tính toán được độ “treo” của lửa, công việc hầu hết thủ công dựa trên kinh nghiệm nhiều đời truyền lại qua các thế hệ, không có hệ thống sách vở nào ghi chép thành công thức. Chỉ người thợ làm trực tiếp mới hiểu và kết thúc công đoạn sắp xếp khi lồ được bịt kín bằng gạch rồi phủ đất bên ngoài lối vào.
Quá trình đun đốt về sau có thể mô tả ngắn gọn gồm ba giai đoạn. Đầu tiên là sấy hàng, người thợ sẽ đốt lửa từ đầu lồ. Tiếp theo là công đoạn nâng nhiệt, lửa sẽ được đun to hơn công đoạn sấy để có thể thẩm thấu vào sâu bên trong từng sản phẩm. Hoả sinh phong sẽ kéo ngọn lửa chạy dọc thân lồ lên phía trên cao giúp đun đỏ toàn bộ hàng hoá. Cuối cùng là đại hoả, đây được coi là bước quyết định mức nhiệt (thường là 1.200 độ C) để đảm bảo đun chín tất cả sản phẩm trong lồ.
Công đoạn này nếu nhìn qua mắt lồ sẽ thấy ánh lửa cháy chói như nhìn trực tiếp vào mặt trời do người thợ nâng nhiệt lên mức tối đa. Toàn bộ quá trình đun đốt diễn ra khoảng 3 ngày. Sản phẩm sau khi đun và để nguội phải giữ nguyên hình dáng ban đầu, sành phải đạt độ chín tối ưu, màu men phải chuẩn. Khi gõ vào bề mặt, sản phẩm phải phát ra thanh âm trong veo tựa tiếng chuông chùa.
Công năng của những mắt trên thân lồ để làm gì?
PVT: Chúng là nơi người thợ quan sát diễn biến, tiếp củi trong quá trình đun nhằm hỗ trợ lồ đạt được mức nhiệt mong muốn bởi kích thước lồ khá dài. Nhắc lại công đoạn xếp gốm trước khi đun, như tôi đã đề cập ở trên, việc này rất cần kinh nghiệm của người thợ để tận dụng vị trí những khe tiếp củi này để tối ưu nguồn nhiệt giúp sản phẩm chín đều và đẹp.
Còn yếu tố nào khác ảnh hưởng đến quá trình đun lồ?
PVT: Thời tiết là một yếu tố rất khách quan có tác động không nhỏ tới thời gian đun một mẻ gốm. Trước đây, ở làng chỉ một số nhà có lồ nên mọi người thường gom hàng lại để đun cho tiết kiệm, tổng thời gian đun mất khoảng 2 ngày. Để tiếp tục đun mẻ mới, họ tiến hành dỡ lồ ngay sau khi gốm chín thay đợi lồ nguội 1 ngày. Sau này, do nhà nào cũng có lồ nên thường một mẻ đun khoảng 3 ngày, có nhà còn để nguội thêm 2 đến 3 ngày nữa mới dỡ lồ bởi dỡ lồ lúc nóng rất nguy hiểm, có thể gây bỏng cho người đi vào bên trong lồ. Tôi thường tranh thủ nhiệt lồ để mang mấy thứ ra sấy và phơi, gia đình vì vậy có thêm món “tủ” như chuối nếp sấy khô ăn tráng miệng khá bon mồm.
