Thiết kế
Jørn Utzon
Ảnh
Mari Luz Vidal
Địa điểm
Tây Ban Nha
Tổng hợp & Biên tập
Giáng Hương
Tọa lạc trên một vách đá ở bờ nam đảo Mallorca, Can Lis là ngôi nhà nghỉ mang tính cá nhân sâu sắc của kiến trúc sư Jørn Utzon – tác giả Nhà hát Opera Sydney. Được xây dựng vào năm 1971–72 sau khi ông rời Australia, Can Lis là sự hội tụ của tư duy kiến trúc hiện đại và tinh thần bản địa, thể hiện qua một cấu trúc khiêm nhường nhưng đầy chiều sâu, nơi không gian sống trở thành một phần tự nhiên của cảnh quan Địa Trung Hải.
Can Lis gồm bốn khối nhà độc lập gồm phòng khách, bếp, phòng ngủ chính và phòng khách dành cho khách, liên kết với nhau thông qua các sân trong, hành lang đổ bóng và khoảng trống chuyển tiếp. Các khối được bố trí theo đường cong của vách đá, không tuân theo trục hình học cứng nhắc, mà uốn lượn mềm mại theo bối cảnh tự nhiên. Mỗi khối kiến trúc quay về hướng biển theo cách riêng, đón nhận ánh sáng sớm, gió biển và bóng cây như một phần cấu thành của không gian sống.
Tổ chức không gian tại đây không nhằm kiểm soát thiên nhiên, mà hòa vào nó. Khoảng lùi sâu của các cửa sổ, độ dày tường, sự thay đổi tỷ lệ chiều cao – tất cả đều được tính toán để dẫn dắt cảm nhận về ánh sáng và bóng tối, mở và đóng, gần và xa. Nhịp điệu của các khoảng rỗng – sân trong, hành lang, mái đua – làm dịu ánh nắng gắt và tạo điều kiện cho gió luân chuyển tự nhiên xuyên suốt công trình.
Toàn bộ công trình được xây bằng đá sa thạch marés, loại đá bản địa màu vàng sáng phổ biến tại Mallorca. Loại đá này không chỉ mang lại chất cảm bản địa, mà còn cho phép xử lý bề mặt tự nhiên, thô mộc – đúng với tinh thần “chân thật vật liệu” mà Utzon theo đuổi. Các kết cấu bê tông được giấu kín, nhường chỗ cho vật liệu truyền thống hiện diện một cách tự nhiên.
Không có chi tiết thừa, không có hình thức trang trí giả tạo. Mọi yếu tố từ sàn, cột, mái, đồ nội thất đều được xây dựng như một phần hữu cơ của cấu trúc. Những khối đá vuông vức được đặt lên nhau với nhịp điệu chính xác, tạo nên sự bền vững không chỉ vật lý mà còn thị giác. Nội thất chủ yếu là đá và gỗ, được xây tại chỗ hoặc chế tác thủ công, tạo nên tính gắn bó giữa không gian và vật thể.
Tại Can Lis, ánh sáng không chỉ là yếu tố chức năng, mà là chất liệu kiến tạo không gian. Các ô cửa được bố trí cẩn trọng để khung cảnh bên ngoài – rừng thông, biển xanh – trở thành những “bức tranh sống”. Hệ thống hiên sâu, mái đua, và bức tường dày đóng vai trò như tấm lọc, giúp ánh sáng đi qua có chiều sâu, mềm mại và liên tục thay đổi theo thời gian trong ngày. Cũng chính nhờ tổ chức ánh sáng như vậy, Can Lis mang lại cảm giác “trú ngụ” – nơi con người có thể tách mình khỏi thế giới ồn ào để sống chậm, cảm nhận thời gian trôi qua trên mặt đá, tiếng gió biển luồn qua hiên nhà hay sự chuyển động của ánh sáng qua từng lớp tường.
Sau một thời gian dài Utzon không còn sử dụng, công trình được Utzon Foundation phục hồi vào năm 2011 bởi kiến trúc sư Lise Juel. Quá trình phục hồi gần như không can thiệp vào cấu trúc, chỉ sửa chữa hư hại, thay mới tối thiểu các chi tiết nội thất đã xuống cấp. Mọi giá trị nguyên bản từ mặt đá thô đến đồ nội thất cố định bằng đá đều được giữ lại như một cách gìn giữ tinh thần thiết kế nguyên sơ của Utzon.