thực hiện ANNA MÜLLER
biên dịch & tổng hợp TÀN NHANG
nguồn AESTHETICAMAGAZINE
Hiếm có nhiếp ảnh gia nào thay đổi cách chúng ta nhìn thế giới như Diane Arbus. Những bức chân dung đen trắng của bà, được chụp từ cuối thập niên 1950 cho đến khi bà đột tử vào năm 1971, đã phá vỡ các quy tắc thẩm mỹ truyền thống và khắc họa cuộc sống với sự chân thực đến sững sờ.
Triển lãm Diane Arbus: Konstellationen tại Gropius Bau, Berlin, là cái nhìn toàn diện nhất về sự nghiệp của bà, trưng bày 454 bản in, nhiều trong số đó lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng. Sau khi đi qua LUMA Arles và Park Avenue Armory ở New York, triển lãm này khẳng định sức ảnh hưởng bền bỉ và vị trí vững chắc của Arbus trong lịch sử nhiếp ảnh.
Thiên tài của Arbus nằm ở khả năng khám phá điều kỳ diệu trong những điều giản dị. Bà ghi lại hình ảnh của các cặp đôi, trẻ em, nghệ sĩ giả trang, người theo chủ nghĩa khỏa thân, người đi đường ở New York, gia đình ngoại ô, diễn viên xiếc, trí thức, và cả những ngôi sao như Mae West hay James Brown. Nhưng sức hút của tác phẩm bà không chỉ nằm ở các chủ thể, mà ở cái nhìn mãnh liệt bà dành cho họ và khán giả. “Nếu đứng trước một điều gì đó, thay vì sắp đặt nó, tôi tự sắp đặt chính mình,” Arbus từng nói. Cách tiếp cận này giúp bà ghi lại những khoảnh khắc chân thành, dễ tổn thương, tạo nên những bức ảnh tràn đầy sự trung thực, gần gũi, và đôi khi khiến người xem không khỏi bối rối.
Bố cục triển lãm được thiết kế như một mê cung, với các giàn giáo đen dẫn dắt người xem qua những “chòm sao” ảnh, phản ánh mạng lưới quan hệ và sự tương phản trong phong cách của Arbus. Thay vì sắp xếp theo thứ tự thời gian hay chủ đề, Konstellationen mời gọi người xem lang thang, khám phá và tự kết nối. Cách bố trí này phản ánh phương pháp làm việc của Arbus: trực giác, giàu cảm xúc và đầy tinh tế. Các bản in do Neil Selkirk, học trò của bà và người duy nhất được phép in từ phim âm bản của bà, thực hiện, khiến triển lãm trở thành màn trình diễn trọn vẹn nhất về sự nghiệp của Arbus.
Thuộc bộ sưu tập Maja Hoffmann/LUMA Foundation.
Thuộc bộ sưu tập Maja Hoffmann/LUMA Foundation
Ảnh hưởng của Arbus vượt xa thời đại của bà. Bằng cách đưa nhiếp ảnh vào các viện nghệ thuật lớn và góp phần công nhận nhiếp ảnh như một hình thức nghệ thuật nghiêm túc, bà đã mở ra một con đường mới. Sự công nhận sớm – là nhiếp ảnh gia đầu tiên góp mặt tại Venice Biennale và xuất hiện trên bìa Artforum – đánh dấu một bước ngoặt trong thế giới nghệ thuật, mở rộng giới hạn của những gì được coi là đáng để triển lãm và đánh giá. Jenny Schlenzka, Giám đốc Gropius Bau, nhận định: “Tác phẩm tiên phong của bà đã đặt nền móng để nhiếp ảnh được công nhận là một loại hình nghệ thuật xứng đáng xuất hiện trong các bảo tàng lớn, đồng thời truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ.”
Di sản của Arbus in dấu trong tác phẩm của nhiều nhiếp ảnh gia nữ đương đại. Nan Goldin, với những bức ảnh chân thực về cuộc sống cá nhân, sự thân mật và các cộng đồng underground, chịu ảnh hưởng rõ rệt từ sự dũng cảm của Arbus khi đối diện với những điều cấm kỵ. Hình ảnh của Goldin về nghệ sĩ giả trang và cộng đồng LGBTQIA+ tiếp nối sự nhạy cảm và đồng cảm của Arbus, nhưng mang thêm màu sắc nhật ký đầy cá tính. Rineke Dijkstra, với những bức chân dung đầy cảm xúc về thiếu niên và thanh niên, ghi lại khoảnh khắc chuyển giao giữa tuổi thơ và trưởng thành, cũng mang dấu ấn của Arbus qua sự nhấn mạnh vào sự hiện diện và sự cân bằng tinh tế giữa dễ tổn thương và tự nhận thức. Tương tự, Deana Lawson khám phá bản sắc, cộng đồng và sự thân mật, đặc biệt trong cộng đồng người gốc Phi, tiếp nối tinh thần của Arbus trong việc làm nổi bật những giọng nói bị lãng quên, khẳng định giá trị trường tồn của tư duy ấy.
Thuộc bộ sưu tập Maja Hoffmann/LUMA Foundation.
Triển lãm cũng làm mới cách nhìn về bộ sưu tập biểu tượng A Box of Ten Photographs của Arbus, bao gồm các tác phẩm kinh điển như Identical Twins, Roselle, N.J., 1967, A Young Brooklyn Family Going for a Sunday Outing, N.Y.C., 1966, và Boy with a Straw Hat Waiting to March in a Pro-War Parade, N.Y.C., 1967. Được in và phát hành trước khi bà qua đời, bộ sưu tập này không chỉ củng cố danh tiếng hậu thế của bà mà còn nhấn mạnh vai trò của nhiếp ảnh như một loại hình nghệ thuật. Được sở hữu bởi những tên tuổi như Richard Avedon, Jasper Johns và giám đốc nghệ thuật Harper’s Bazaar Bea Feitler, bộ sưu tập thể hiện cách Arbus kết nối giữa cá nhân, nghệ thuật và văn hóa, đặt ra chuẩn mực cho thể loại chân dung vẫn còn ảnh hưởng đến hôm nay.
Sức hút toàn cầu của Arbus ngày càng tăng, như được thấy qua các triển lãm hồi cố gần đây. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco (2003), Jeu de Paume ở Paris (2011), Bảo tàng Metropolitan ở New York (2016), Bảo tàng Nghệ thuật Mỹ Smithsonian (2018), và Phòng trưng bày Nghệ thuật Ontario (2020) đã mang tác phẩm của bà đến với khán giả toàn cầu, khẳng định sức cộng hưởng vượt biên giới. Mỗi triển lãm góp phần làm sâu sắc hơn hiểu biết về thực hành của bà, và Konstellationen tại Berlin thêm một tầng ý nghĩa mới, nhấn mạnh sự đối thoại hơn là trình tự thời gian.
Thuộc bộ sưu tập Maja Hoffmann/LUMA Foundation.
Tác phẩm của Arbus trường tồn không chỉ nhờ kỹ thuật xuất sắc hay các chủ thể, mà bởi nó thách thức người xem nhìn lại những định kiến về vẻ đẹp và nhân tính. Như bà từng nói: “[Những bức ảnh] là bằng chứng rằng một điều gì đó từng tồn tại và giờ không còn nữa. Như một vết ố. Sự tĩnh lặng của chúng thật khó tin. Bạn có thể quay đi, nhưng khi trở lại, chúng vẫn ở đó, nhìn bạn.” Những bức ảnh của bà như những tấm gương và nhân chứng, nhắc nhở rằng nhiếp ảnh không chỉ ghi lại mà còn đặt câu hỏi.
Ý nghĩa của Konstellationen nằm ở việc tập hợp toàn bộ tầm nhìn của Arbus, khơi gợi suy ngẫm về di sản bền vững và sức sống của cách tiếp cận của bà. Triển lãm cho thấy ảnh hưởng của Arbus vẫn hiện hữu trong nhiếp ảnh đương đại, truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ như Goldin, Dijkstra và Lawson tiếp cận chủ thể với sự đồng cảm, phức tạp và sự hiện diện. Bằng cách đặt tác phẩm của bà trong dòng chảy quốc tế của các triển lãm lớn, Konstellationen khẳng định vị trí xứng đáng của Arbus trong lịch sử nghệ thuật.
Đóng góp của Diane Arbus vào nhiếp ảnh gắn liền với lòng can đảm, trực giác và sự tò mò không ngừng. Bà làm sáng tỏ những điều thường bị bỏ qua, thách thức người xem nhìn thế giới bằng một góc nhìn mới, và truyền cảm hứng cho vô số nghệ sĩ đón nhận sự quan sát sâu sắc. Khi bước qua những giàn giáo mê cung tại triển lãm Berlin, người xem đối diện với một chòm sao hình ảnh vẫn không ngừng vang vọng, minh chứng cho một tầm nhìn bất diệt. Di sản của Arbus không hề tĩnh tại; nó là một cuộc đối thoại sống động với nghệ sĩ và khán giả, nhắc nhở rằng sức mạnh của nhiếp ảnh không chỉ ở những gì nó ghi lại, mà còn ở những câu hỏi nó để lại.