thực hiện RACHEL HAHN
biên dịch & tổng hợp TÀN NHANG
nguồn PIN-UP MAGAZINE
Những vật thể nhỏ trong showroom của Eriko Horiki tại Kyoto là thứ đầu tiên thu hút sự chú ý. Một vài chiếc đèn giấy washi đặt ở góc phòng, tinh xảo nhưng gần gũi, dễ hình dung trong không gian sống. Ở phía đối diện là một chiếc đèn chùm washi phủ kín các khối pha lê Baccarat cỡ lớn, Senritsu Lantern, được thực hiện cùng thương hiệu pha lê hơn 250 năm tuổi và từng ra mắt tại Salone del Mobile năm 2011.
Trung tâm không gian là các tấm washi khổ lớn, đặt trên hệ khung có thể trượt. Điều gây chú ý nằm ở cấu trúc bề mặt. Có tấm hiện lên như những lớp sợi đan chéo, có tấm xuất hiện các điểm sáng giống như bọt. Khi ánh sáng thay đổi, toàn bộ bề mặt cũng thay đổi theo. Các lớp sợi dịch chuyển về thị giác, những điểm sáng trở nên tối lại, khiến hình ảnh đảo chiều như một bản âm. Hiệu ứng diễn ra trực tiếp trước mắt, chỉ bằng ánh sáng.
Giấy washi của Horiki đặt giữa hai yếu tố: truyền thống và thử nghiệm. Sinh ra tại Kyoto, cô từng làm việc tại ngân hàng trước khi tình cờ tham gia vào một xưởng sản xuất washi thông qua công việc kế toán và hành chính. Từ đó, cô bắt đầu tiếp cận nghề làm giấy có lịch sử hàng trăm năm.
Theo Nihon Shoki, nghề làm giấy được du nhập vào Nhật Bản vào đầu thế kỷ thứ bảy thông qua các nhà sư Phật giáo từ bán đảo Triều Tiên, ban đầu phục vụ việc sao chép kinh điển. Qua thời gian, các nghệ nhân Nhật Bản phát triển kỹ thuật riêng, sử dụng sợi thực vật như kōzo để tạo ra loại giấy có độ bền cao. Đến thời Minh Trị, khi quá trình hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ, giấy washi vẫn là vật liệu phổ biến trong đời sống.
Đến cuối thế kỷ 20, sản xuất thủ công dần bị thay thế bởi giấy công nghiệp. Horiki chứng kiến các nghệ nhân tại Imadate làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, đặc biệt vào mùa đông, khi tay họ luôn ở trong nước lạnh. Cô nhận ra nghề thủ công này dần bị thu hẹp vì không thể cạnh tranh về chi phí. Loại giấy họ làm ra, trắng và thuần khiết, gắn với ý niệm về sự thanh tịnh trong văn hóa Nhật Bản.
Thay vì giữ nguyên phương pháp truyền thống, Horiki lựa chọn một hướng khác. Cô đưa màu sắc và các loại sợi mới vào cấu trúc giấy. Ban đầu, điều này vấp phải sự phản đối từ các nghệ nhân. Phải mất nhiều năm, sự hợp tác mới dần hình thành.
Giấy washi từ lâu đã xuất hiện trong thiết kế hiện đại. Từ các đèn Akari của Isamu Noguchi đến các công trình của Tadao Ando hay Kengo Kuma, vật liệu này thường được sử dụng như một bề mặt dẫn sáng. Với Horiki, giấy không còn là lớp hoàn thiện mà trở thành một hệ cấu trúc. Mỗi tấm giấy được tạo thành từ nhiều lớp. Lớp ngoài và trong là giấy trắng, các lớp giữa chứa sợi nhuộm, lụa hoặc kim loại mỏng. Khi ánh sáng xuyên qua, các lớp này hiện ra, tạo nên hình ảnh thay đổi theo góc nhìn.
Một bước ngoặt trong sự nghiệp của cô là hợp tác với House of Suntory, khi nhãn whisky Hibiki bắt đầu sử dụng giấy washi do cô thiết kế từ năm 1989. Sự hợp tác này đưa vật liệu thủ công vào chuỗi sản xuất toàn cầu, đồng thời giữ được mối liên hệ với triết lý của thương hiệu, gắn với thiên nhiên, nước và thời gian.
Quy trình thiết kế bắt đầu từ việc tạo ra nhiều mẫu giấy khác nhau, mỗi mẫu mang cấu trúc và hoa văn riêng. Từ đó, đội ngũ thiết kế lựa chọn một phương án để sản xuất hàng loạt. Thách thức nằm ở việc tái tạo chính xác bề mặt thủ công trong quy mô công nghiệp. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà thiết kế và nghệ nhân.
Công việc của Horiki trải dài từ các ứng dụng nhỏ như nhãn chai đến các công trình quy mô lớn tại khách sạn, sân bay và không gian công cộng. Trong giai đoạn 2007 đến 2009, cô thực hiện nhiều lắp đặt ánh sáng dài gần 30 mét tại Kanagawa, Osaka và Yamaguchi. Năm 2012, tại Tokyo, cô thiết kế chuỗi bảy cổng đi bộ bằng washi với các lớp sợi nhuộm màu. Các thử nghiệm của cô còn mở rộng sang lĩnh vực công nghệ và trình diễn, như dự án xe concept phủ giấy washi ba chiều hay các lắp đặt kết hợp trình chiếu hình ảnh.
Ảnh: Takeshi Nakasa.
Ảnh: Satoshi Asakawa.
Rachel Hahn: Trước khi làm giấy washi, bạn từng làm việc tại ngân hàng. Điều gì từ giai đoạn đó vẫn còn ảnh hưởng đến bạn?
Eriko Horiki: Tôi bắt đầu với công việc giao dịch viên. Sau đó, tôi được nhờ hỗ trợ một công ty nhỏ về kế toán và hành chính. Công ty đó là một xưởng làm giấy washi. Tôi không có nền tảng nghệ thuật. Tôi chỉ làm công việc văn phòng. Nhưng chính môi trường đó đã đưa tôi đến với nghề này.
Khi làm việc với các nghệ nhân, họ thường nói rằng một số việc là không thể. Vì tôi không biết các giới hạn, tôi vẫn thử. Đôi khi điều đó lại thành công. Việc không biết trước quy tắc cho tôi khả năng thử nghiệm.
Xưởng đầu tiên tôi làm việc đã đóng cửa chỉ sau hai năm. Họ làm ra những tờ giấy rất đẹp, nhưng sản phẩm bị sao chép bằng máy với giá rẻ hơn. Khách hàng chọn phương án rẻ hơn. Tôi thấy rõ sự chênh lệch giữa giá trị thủ công và thị trường. Điều đó khiến tôi suy nghĩ nhiều.
Khi nào bạn quyết định theo đuổi nghề này một cách nghiêm túc?
Tôi từng nghĩ sẽ có người thay đổi ngành washi, nhưng không có ai làm điều đó. Vì vậy, ở tuổi 25, tôi bắt đầu tự làm. Năm đầu tiên, tôi không có kinh nghiệm. Không kỹ năng, không kiến thức. Tôi nhận được sự hỗ trợ ban đầu, nhưng vẫn thua lỗ.
Tôi hỏi ý kiến bạn bè và hầu hết đều khuyên tôi dừng lại. Họ nói tôi không có nền tảng thiết kế, không được đào tạo, không hiểu ngành. Đó là giai đoạn rất khó khăn. Mỗi khi như vậy, tôi quay lại lý do ban đầu khiến mình bắt đầu.
Bạn có thể kể về trải nghiệm đầu tiên khi đến Imadate không?
Lần đầu tôi đến, các nghệ nhân không muốn làm việc với tôi. Họ không phản hồi khi tôi chào. Với họ, giấy trắng mang ý nghĩa thiêng liêng. Trong khi đó, tôi lại đề xuất thêm màu và vật liệu khác. Điều đó đi ngược lại truyền thống của họ.
Ban đầu tôi cố thuyết phục họ, nhưng không thành công. Sau đó, tôi dừng việc thuyết phục và tập trung vào công việc của mình. Sau năm năm, họ bắt đầu phản hồi. Sau tám năm, chúng tôi mới thực sự làm việc cùng nhau.
Sự hợp tác với Suntory diễn ra như thế nào?
Triết lý của Suntory gắn với thiên nhiên và nước. Điều này rất gần với tinh thần của washi. Trong sản xuất whisky, nhiều yếu tố có thể kiểm soát, nhưng kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào tự nhiên.
Chúng tôi bắt đầu bằng việc tạo ra nhiều mẫu giấy khác nhau, sử dụng nhiều kỹ thuật. Từ đó, họ chọn một phương án. Khó khăn nằm ở việc tái tạo chính xác mẫu đó trong sản xuất hàng loạt. Đây là quá trình làm việc cùng nghệ nhân, thử nghiệm nhiều lần.
Bạn nghĩ gì về vai trò của washi trong không gian công cộng?
Tôi thường hỏi sinh viên tại sao chúng ta dùng giấy trắng để gói quà. Ít người biết rằng nó liên quan đến ý niệm thanh tịnh và bảo vệ. Trong văn hóa Nhật Bản, giấy trắng xuất hiện ở các đền Thần đạo như một dấu hiệu của ranh giới.
Khi làm việc với không gian công cộng, tôi nghĩ đến nguồn gốc của các vật dụng. Chúng không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn có chức năng. Nếu chỉ đẹp mà không đáp ứng nhu cầu sử dụng, người dùng sẽ khó kết nối.
Bạn nghĩ gì về tương lai của nghề thủ công này?
Tôi cho rằng truyền thống không thể chỉ được bảo tồn nguyên trạng. Nó cần thay đổi để phù hợp với đời sống hiện tại. Điều quan trọng là giữ lại tinh thần và cách nhìn về thiên nhiên. Phương pháp có thể thay đổi, nhưng giá trị cốt lõi cần được duy trì.
