phỏng vấn EMMA JACOB
biên tập TÀN NHANG
ảnh DAVID BENJAMIN SHERRY
nguồn AESTHETICAMAGAZINE
David Benjamin Sherry (sinh năm 1981) là nhiếp ảnh gia nổi tiếng với niềm say mê dành cho những vùng đất hoang sơ trên thế giới. Các tác phẩm của anh không chỉ là hình ảnh, mà còn là một hình thức thực hành nhiếp ảnh, nơi màu sắc được đẩy lên đến mức bão hòa để làm nổi bật vẻ đẹp tự nhiên của cảnh quan và đồng thời gợi nhắc đến sự mong manh của nó.
Bộ ảnh American Monuments (2017) của Sherry ghi lại những địa điểm thiên nhiên bị đe dọa dưới thời chính quyền Trump. Mỗi bức ảnh là một lời cảnh báo về những vùng đất có nguy cơ bị khai thác để phục vụ than đá, uranium, dầu mỏ và các lợi ích kinh tế khác. Với các khung hình đơn sắc mang tính siêu thực, anh lật ngược truyền thống nhiếp ảnh phong cảnh Mỹ vốn lâu nay do các nhiếp ảnh gia nam giới thống trị để đưa vào đó một góc nhìn riêng biệt.
Hiện nay, Sherry hướng ống kính về một miền đất mới: Nam Cực. Triển lãm The Waves, trưng bày tại Huxley-Parlour, tiếp tục mở rộng hành trình của anh trong việc khám phá biến đổi môi trường, đồng thời khẳng định lại tinh thần bảo tồn đã trở thành sợi dây xuyên suốt trong toàn bộ sự nghiệp.
Chúng tôi đã gặp Sherry để trò chuyện về quá trình thực hiện những bức ảnh rực sáng này và cách anh nhìn nhận vai trò của nhiếp ảnh trong việc ghi lại và gìn giữ thế giới tự nhiên đang đổi thay từng ngày.
Anh bắt đầu đến với nhiếp ảnh như thế nào?
David Benjamin Sherry: Năm 1999, tôi theo học Trường Thiết kế Rhode Island và đăng ký lớp nhiếp ảnh đầu tiên. Tôi lập tức bị cuốn hút bởi quy trình in tráng ảnh và cảm giác được chạm tay vào vật chất thật của hình ảnh. Nhiếp ảnh cho tôi thấy một điều rất lạ: nó có thể hé lộ sự thật theo cách vừa gần gũi vừa khiến tôi dè chừng.
Thời điểm đó, tôi vẫn chưa sẵn sàng công khai giới tính của mình, nên tôi tập trung toàn bộ năng lượng vào việc học các kỹ thuật chụp và in ảnh định dạng lớn. Sau khi tốt nghiệp, tôi chuyển đến New York, tiếp tục chụp ảnh và làm trợ lý cho nhiều nghệ sĩ, trong đó có nhiếp ảnh gia Justine Kurland. Chính cô là người khuyến khích tôi nộp đơn vào chương trình cao học MFA tại Đại học Yale.
Trong học kỳ đầu tiên ở đó, khi tôi 26 tuổi, tôi quyết định công khai với bạn bè, gia đình và đồng nghiệp. Quyết định ấy được thúc đẩy bởi nhận xét của một giáo sư, người đặt câu hỏi về yếu tố queer* trong tác phẩm của tôi. Trải nghiệm đó khiến tôi nhận ra sức mạnh đặc biệt của nhiếp ảnh: nó có thể nói lên những điều mà tôi chưa từng dám nói. Từ lúc ấy, cách làm việc của tôi thay đổi, tôi hướng máy ảnh ra ngoài, nhìn về thế giới thay vì chỉ nhìn vào chính mình.
* queer là những nghệ sĩ công khai thuộc cộng đồng LGBT (Đồng tính, Song tính, Chuyển giới,…)
Theo anh, nhiếp ảnh có thể đóng vai trò gì trước những mối đe dọa lớn như biến đổi khí hậu?
David Benjamin Sherry: Mỗi ngày, chúng ta đều bị bao quanh bởi vô số hình ảnh về chiến tranh, tàn phá và khủng hoảng khí hậu. Chúng xuất hiện liên tục trên mạng xã hội đến mức khiến tôi nhiều khi tự hỏi liệu nhiếp ảnh có còn tác động gì không?! Khi những hình ảnh đó lặp lại quá nhiều, chúng dần khiến con người chai lì trước thực tế. Tuy vậy, tôi vẫn tin rằng tác phẩm của mình là một phần trong nỗ lực chung của các nghệ sĩ đương đại nhằm chống lại sự vô cảm này.
Với tôi, cảnh quan không chỉ là một phong cảnh đẹp hay một tư liệu về thời gian. Nó là không gian nơi lịch sử, bản sắc và khí hậu giao thoa. Khi được nhìn theo cách đó, nhiếp ảnh có thể làm được nhiều hơn là ghi lại sự tàn phá, hình ảnh giúp chúng ta nhìn lại mối quan hệ của mình với thiên nhiên và nhận ra những liên kết sâu sắc giữa con người và hành tinh.
Anh vẫn trung thành với kỹ thuật chụp phim và tráng rửa thủ công. Làm việc với phim mang lại cho anh điều gì mà kỹ thuật số không thể?
David Benjamin Sherry: Với tôi, việc làm thủ công trong buồng tối là một cách chống lại sự tiêu thụ hình ảnh quá nhanh của thời kỹ thuật số. Buồng tối là nơi tôi có thể tập trung và trải nghiệm quá trình tạo ra hình ảnh một cách trọn vẹn.
Từ năm 2007, tôi phát triển một quy trình riêng để tạo nên thể sắc màu đơn sắc đậm và sâu, biến mỗi bức in thành một kết quả vật lý của sự biến đổi ấy. Về bản chất, quá trình này gợi nhớ đến những thử nghiệm đầu tiên của nhiếp ảnh, khi nó còn được xem là một thứ gần gũi với thuật giả kim. Làm việc trong phòng tối buộc tôi phải chậm lại, phải cảm nhận từng bước, từng tấm phim. Nhịp điệu đó khiến tôi thấy mình gần gũi hơn với cảnh vật và thế giới tự nhiên, điều mà công nghệ kỹ thuật số không thể thay thế.
Triển lãm The Waves đánh dấu sự chuyển dịch về địa lý trong thực hành của anh. Điều gì đã đưa anh đến với Nam Cực?
David Benjamin Sherry: Sau 20 năm làm việc với các cảnh quan khác nhau, tôi cảm thấy cần mở ra một chương mới bằng cách đến Nam Cực, vốn được xem như điểm khởi đầu của biến đổi khí hậu toàn cầu. Vùng đất này trở thành đối trọng tự nhiên với hành trình lâu dài của tôi trong việc ghi lại những địa hình đang thay đổi. Chuyến đi cho tôi cơ hội nhìn thấy tận mắt những dấu hiệu rõ ràng của sự biến đổi môi trường, đồng thời khiến tôi suy nghĩ về mối liên hệ giữa thám hiểm, thuộc địa hóa và khoa học, những yếu tố từng xuất hiện trong các dự án trước của tôi. Nam Cực cũng giúp tôi đào sâu hơn vào các chủ đề vẫn theo tôi suốt sự nghiệp: sự khác biệt, khả năng tồn tại và sức sống của con người trước một thế giới mong manh.
Là một nghệ sĩ queer, anh thách thức những góc nhìn truyền thống như thế nào để mở ra cách kể chuyện mới?
David Benjamin Sherry: Tôi làm việc trong truyền thống nhiếp ảnh khổ lớn, nhưng luôn với mong muốn đặt lại vấn đề. Tôi dùng quy mô lớn và màu sắc mạnh để gợi cảm giác về trải nghiệm trực tiếp trong thiên nhiên. Trước sự lan tràn của hình ảnh kỹ thuật số, tôi chọn làm việc chậm rãi trong buồng tối, với các bản in đơn sắc tự tay tráng rửa. Quá trình đó giúp tôi cảm nhận rõ hơn mối liên hệ giữa bản thân và thế giới tự nhiên, và mỗi bức in vì thế cũng mang theo một sự hiện diện riêng.
Là một nghệ sĩ queer, tôi muốn chất vấn những khuôn mẫu mang tính phụ hệ và thuộc địa từng định hình nên cách con người nhìn về phong cảnh trong nhiếp ảnh phương Tây, từ ý niệm về “định mệnh hiển nhiên” cho tới chủ nghĩa cá nhân. Tôi cố gắng khôi phục những gì bị quên lãng hay bị loại bỏ, để người xem thấy rằng đất đai không phải là thứ để chiếm hữu, mà là một phần thiêng liêng mà ta gắn bó.
Thực tế, điều này thường khiến tôi phải quay lại cùng một nơi nhiều lần, quan sát sự thay đổi của ánh sáng, thời tiết, và để trực giác dẫn dắt khung hình. Màu sắc đơn sắc mà tôi dùng ngoài yếu tố lựa chọn thẩm mỹ, còn là cánh cửa dẫn người xem bước vào một tầng cảm xúc khác, nơi họ có thể soi chiếu lại mối quan hệ của chính mình với trái đất.
Với tôi, yếu tố “queer” không chỉ nằm ở chủ đề, mà còn trong cách nhìn, cách cảm và cách tưởng tượng lại cảnh quan.
Anh cân bằng thế nào giữa việc bảo tồn và tái tưởng tượng trong các tác phẩm của mình?
David Benjamin Sherry: Những bức ảnh chụp Nam Cực của tôi tập trung vào sự biến đổi và tính tạm thời, khác với các dự án trước vốn gắn với huyền thoại của miền Tây nước Mỹ. Chúng dừng lại ở điểm giao giữa ổn định và tan rã. Trong sự song hành giữa vẻ đẹp và sự sụp đổ đó, tôi tìm thấy cảm giác linh thiêng và niềm tin. Tôi tin rằng nghệ thuật có thể chạm đến con người theo cách mà dữ liệu hay bằng chứng không làm được. Nỗi sợ có thể khiến ta tê liệt, nhưng sự kinh ngạc thì mở ra khả năng đồng cảm và hành động.
Với tôi, những bức ảnh này giống như thể thức thiền hiện về băng, chúng vừa ghi lại sự tan chảy, vừa giữ cho người xem một khoảng lặng để suy ngẫm. Tôi muốn ở lại trong cảm giác mong manh đó, đối diện với thế giới đang thay đổi, và chấp nhận rằng vẻ đẹp và mất mát luôn song hành.
Có bức ảnh nào trong triển lãm The Waves mà anh đặc biệt yêu thích không?
David Benjamin Sherry: Tôi không có bức nào yêu thích nhất. Tất cả những tác phẩm đang trưng bày đều mang ý nghĩa riêng với tôi. Bộ ảnh này được chọn lọc từ hàng trăm bức, nên mỗi tấm đều là một phần của hành trình mà tôi trân trọng.
Anh hy vọng khán giả sẽ cảm nhận được điều gì khi xem những bức ảnh này?
David Benjamin Sherry: Tôi mong người xem có thể kết nối với cảm giác về một nơi chốn, một vùng đất gần như huyền thoại, bởi phần lớn chúng ta sẽ không bao giờ được đặt chân tới Nam Cực. Tôi muốn họ vừa cảm thấy sự choáng ngợp trước khung cảnh, vừa nhận ra nỗi lo khi chứng kiến băng đang tan. Những gì diễn ra ở đó chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến tất cả chúng ta: làm thay đổi hệ thống khí hậu và đẩy nhanh mực nước biển dâng. Sự tan băng là một trong những biểu hiện rõ nhất của biến đổi khí hậu, giống như cảnh quan miền Tây từng là hình ảnh biểu tượng trong các dự án trước của tôi về nước Mỹ.
Cả hai đều là những vùng đất chứa nhiều lớp ý nghĩa lịch sử, khám phá và hiện thực. Tôi tìm cách tiếp cận chúng không chỉ để ghi chép, mà để trực diện với sự thay đổi đang diễn ra. Tôi chọn những địa điểm quen thuộc vì khả năng nhận diện cao, rồi làm biến đổi chúng qua màu sắc và hình thức để người xem buộc phải dừng lại, nhìn kỹ hơn, và suy nghĩ lại.
Cách làm này tạo ra một trải nghiệm vừa quen vừa lạ giúp người xem nhận ra cảnh vật, nhưng đồng thời cảm thấy có điều gì đó khác. Tôi khuyến khích họ nhìn chậm lại, lắng nghe cảm xúc của chính mình trước thế giới tự nhiên. Với tôi, nhiếp ảnh là phản ứng cá nhân trước những thay đổi ấy, là sự pha trộn giữa say mê và lo âu. Cuối cùng, tôi hy vọng tác phẩm khiến khán giả suy nghĩ khác đi về hành tinh mà chúng ta đang sống, và về cách ta có thể tiếp tục đồng hành cùng nó.