Tò he, cái tên nghe dân dã mà ngẩn ngơ thế, là món đồ chơi quen thuộc với lũ trẻ con Việt Nam mình từ bao đời nay. Những cục bột gạo hấp chín, nhuộm xanh đỏ tím vàng rực rỡ, được bấu nhỏ rồi nặn thành đủ thứ hình thù: con thú, nhân vật anh hùng, đồ vật hoa quả, tất cả như sống dậy từ bàn tay khéo léo. Nghề này không phải thủ công suông đâu, mà là cả một biểu tượng văn hóa dân gian, quấn quýt với làng quê, lễ hội, và tuổi thơ trong trẻo của bao thế hệ.
Nguồn gốc tò he thì từ những thứ bột nặn dùng cúng lễ mà ra, hình con công gà trâu bò lợn cá, nên ban đầu dân gọi là “đồ chơi chim cò” hay “con bánh”. Ở miền Bắc, người ta còn nặn thành mâm cỗ chùa với nải chuối, quả cau, chân giò, đĩa xôi… Màu sắc giống đồ thật, pha tí đường nên ăn được tuốt. Sau này gắn vào kèn ống quét mạch nha, thổi “tò te” một cái, rồi nói trại thành “tò he” như bây giờ. Nguyên liệu đơn giản thôi: bột gạo tẻ xay nhuyễn hấp chín, hay cơm nguội phơi khô nghiền nhỏ, nhuộm màu tự nhiên hay hóa học cho rực rỡ, an toàn, chơi chán thì… ăn luôn!
thực hiện: Giáng Hương
nguồn ảnh: Hội Di sản Văn hoá Việt Nam
Người thợ tò he ấy, ví như nhà điêu khắc làng quê, tay khéo mà đầu óc giàu tưởng tượng lắm. Họ lọ mọ nghiên cứu sách cổ, sách lịch sử để nặn Quan Vân Trường, Trương Phi, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, hay tố nữ xinh tươi, nữ tướng Trưng Trắc Trưng Nhị oai hùng. Con giống thì muôn vẻ: gà ngựa voi thỏ gấu mèo, cào cào châu chấu cua cá… Đồ vật hoa quả cũng chẳng kém: nải chuối chùm nho bưởi na, mâm ngũ quả, nhà cửa ô tô xe đạp, nom ngộ nghĩnh hết sức. Chỉ vài cục bột véo véo, thế là mặt Trương Phi đỏ phừng lông mày vểnh, tay cầm đại đao khí thế; ngựa chiến tung vó, voi đóng bành kiệu chở nữ tướng, đô tùy cầm giáo đứng canh. Gắn que nứa chẻ, cắm quanh nắp hộp gỗ như hòm đồ nghề, trẻ con yêu cầu gì nặn nấy ngay tại chỗ, khơi bao trí tưởng tượng bay bổng.
Ngày xưa, ông thợ tò he ngồi khắp nơi: chợ phiên làng quê, gốc đa sân đình, cổng chùa, ven hồ Hoàn Kiếm. Khiêm tốn lắm, lặng lẽ nặn giữa trống hội thình thùng, bán rẻ vài đồng bạc mà mang vui cho lũ trẻ. Chơi chán thì “phá cỗ” ăn ngon, biến đồ chơi thành liên hoan, gắn kết xóm làng giản dị. Nghề này cốt để vui thôi, chứ lợi lộc đâu bao, nhưng hồn cốt dân gian thì đậm đà lắm.
Từ ngày đồ chơi nhựa điện tử pin chạy vù vù lấn át hết, ông thợ giải nghệ dần. Góc chợ gốc đa thưa thớt, tiếng cười hò reo vãn dần. Nhiều người về với cày cuốc, chỉ đôi ông nhớ nghề, dịp lễ hội tháng ba ngày tết lại mở hộp, xay bột hấp nhuộm màu, nặn con giống ông vua bà chúa áo vàng cờ quạt xập xòe, niềm vui lại bùng lên trong lòng. Như bài thơ Ông đồ của Vũ Đình Liên: “Người của muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?”, tò he nhắc người đương thời về di sản đang mai một trước hiện đại. Buồn vui lẫn lộn, nhưng phải giữ gìn chứ, để hồn dân gian đừng phai, mang niềm vui cho con cháu mai sau.