tác giả SARAH GOTTESMAN
biên tập TÀN NHANG
nguồn ARTSY
Rời khỏi xưởng vẽ, phòng triển lãm và bảo tàng, những nghệ sĩ Land Art (thực địa) của thập niên 1960–1970 đã biến chính bề mặt Trái Đất thành bức toan của mình. Từ đó, nghệ thuật không còn giới hạn trong khung tranh hay khối đá. Nó có thể là đất, là cát, là gió, là ánh sáng. Nó có thể tan biến, hoặc để lại dấu vết vĩnh viễn trong một vùng cảnh quan. Và đôi khi, nó không cần đến mua bán hay sở hữu.
Việc dùng thiên nhiên làm chất liệu sáng tạo vốn không mới với nhiều nền văn hóa ngoài phương Tây như những đường Nazca khổng lồ trên sa mạc Peru nhưng trong lịch sử nghệ thuật phương Tây, đó là một cuộc chuyển mình sâu sắc. Khi khái niệm về nghệ thuật được mở rộng, hình ảnh người nghệ sĩ lại bị thu hẹp. Land Art thường gắn với hình tượng người đàn ông miền viễn Tây: rắn rỏi, cô độc, dùng máy ủi, súng hoặc cần cẩu để chinh phục đất đai. Nhưng thực tế không hoàn toàn như vậy. Nhiều phụ nữ cũng đã đặt chân vào những vùng đất ấy, góp phần định hình cả phong trào.
Tiền bạc, như thường lệ, vẫn là một vấn đề. Những công trình ngoài trời quy mô lớn đòi hỏi chi phí khổng lồ, và nguồn tài trợ thường đến từ một người phụ nữ: Virginia Dwan, nhà buôn tranh có tầm ảnh hưởng. Bà đứng sau Spiral Jetty (1970) của Robert Smithson, Lightning Field (1977) của Walter De Maria, và Star Axis (1971–76) của Charles Ross, nhưng rất ít nghệ sĩ nữ được bà hỗ trợ.
Những năm gần đây, nhiều nghiên cứu và triển lãm lớn, như tại SculptureCenter (New York) hay Bảo tàng Brooklyn, đã góp phần làm sáng tỏ vai trò của các nghệ sĩ nữ, vốn là những người từng đứng ngoài rìa của lịch sử Land Art, nhưng chính họ đã mở ra những hướng đi khác cho nghệ thuật và cho cách con người nhìn về Trái Đất.
AGNES DENES
Agnes Denes từng kể rằng mình mất khả năng nói trong thời thơ ấu, sau khi di cư từ Budapest sang Thụy Điển rồi đến Hoa Kỳ, tất cả trước tuổi 16. “Sự sáng tạo phải tìm được cách để thoát ra, vượt qua khỏi khuôn khổ hình ảnh.”, bà từng đề cập.
Bắt đầu với hội họa, Denes nhanh chóng chuyển hướng sang những thực hành mới vào thập niên 1960 và thực hiện các dự án công cộng mang chủ đề sinh thái. Trong hơn năm mươi năm, bà theo đuổi nhiều mối quan tâm – từ toán học, triết học đến môi trường. Đại lý của bà, Leslie Tonkonow, nhận xét: “Chính sự đa dạng đó khiến người ta khó bao quát hết công việc của bà. Tôi nghĩ đó cũng là lý do Denes chưa được biết đến rộng rãi.”
Denes nổi tiếng nhất với Wheatfield – A Confrontation (1982), khi bà biến một khu đất bỏ trống ở hạ Manhattan thành hai mẫu Anh lúa mì vàng óng. Với sự hỗ trợ của Quỹ Nghệ thuật Công cộng, bà dọn sạch mặt bằng, phủ hơn 200 xe tải đất lên nền đường, lắp hệ thống tưới tiêu và gieo hạt. Sau bốn tháng, bà thu hoạch hơn một nghìn pound lúa mì, được gửi đến 28 thành phố trong triển lãm “Nghệ thuật Quốc tế vì Kết thúc Nạn đói Thế giới.”
“Tôi muốn nó khiến con người suy nghĩ lại về những ưu tiên của mình,” Denes nói. Gần đây hơn, tại documenta 2017, bà trình bày một kim tự tháp cong bằng đất trồng cây, được coi như một tượng đài hữu cơ thay đổi theo thời gian.
NANCY HOLT
Nancy Holt khởi đầu với nhiếp ảnh, thơ và video, nhưng bước ngoặt đến vào năm 1968, khi bà cùng chồng là nghệ sĩ Robert Smithson đến sa mạc Las Vegas. “Chúng tôi vừa ra khỏi máy bay và đối diện với sự bao la của sa mạc,” bà nhớ lại. “Tôi cảm thấy cảnh quan bên trong và bên ngoài hòa làm một. Cảm giác ấy kéo dài nhiều ngày, khiến tôi không thể ngủ.”
Holt ở lại miền Tây và theo đuổi Land Art theo hướng riêng: không khắc dấu lên đất mà giúp người xem cảm nhận cảnh quan qua một khung nhìn mới. Sun Tunnels (1974–76), tác phẩm tiêu biểu của bà, gồm bốn ống bê tông dài 18 foot đặt giữa sa mạc Great Basin, định khung cho mặt trời mọc và lặn trong ngày hạ chí và đông chí. Mặt ống được đục lỗ theo hình các chòm sao Draco, Perseus, Columba và Capricorn, để ánh sáng chiếu qua bên trong.
Holt từng sống nhiều ngày giữa sa mạc trong chiếc Volkswagen nhỏ, ghi lại sự thay đổi của ánh sáng trượt qua những khối bê tông giản dị này.
ALICE AYCOCK
Sinh tại Pennsylvania, Alice Aycock bắt đầu làm các earthwork vào đầu thập niên 1970, cắt xuyên cảnh quan bằng hố sâu, đường hầm và mê cung. Nhiều tác phẩm khiến người xem phải bò hoặc trườn trong không gian tối và hẹp, gợi cảm giác sợ hãi xen lẫn hứng khởi.
“Lúc sáu bảy tuổi, tôi sợ ngủ vì nghĩ mình sẽ rơi vào khoảng tối vô tận,” bà kể. “Cảm giác mong manh trong thế giới này chưa bao giờ rời bỏ tôi.”
Năm 1973, cùng mẹ, bà thực hiện Low Building with Dirt Roof (For Mary) – Tòa nhà thấp có mái đất (Dành cho Mary) trên trang trại gia đình, đó là một ngôi nhà gần như bị chôn vùi dưới mái đất cỏ, hòa vào đồng quê xung quanh. Với bà, đó là hình ảnh giao thoa giữa lăng mộ Hy Lạp, nhà biên giới và ký ức tuổi thơ. Người xem chỉ có thể trải nghiệm trọn vẹn khi nằm xuống trong không gian chật hẹp, cảm nhận thân thể gần sát mặt đất. Năm 2010, tác phẩm được tái tạo tại Storm King Art Center ở New York.
LITA ALBUQUERQUE
Đất là một tấm toan tự nhiên, tôi luôn xem đất như một khối điêu khắc trong không gian.
Lita Albuquerque
Sự kiện con người đặt chân lên Mặt Trăng năm 1969, với bà, là một bước ngoặt của nhận thức nghệ thuật – tương tự sự khám phá phối cảnh thời Phục Hưng. Từ đó, bà thực hiện những dự án chỉ có thể cảm nhận đầy đủ khi nhìn từ trên cao, như các bản vẽ bột màu trải khắp sa mạc Mojave, Washington D.C., hay Kim Tự Tháp Giza.
Tác phẩm Stellar Axis: Antarctica (2006), được Quỹ Khoa học Quốc gia hỗ trợ, là đỉnh cao của nỗ lực đó: 99 quả cầu xanh đặt trên nền tuyết, tương ứng vị trí 99 ngôi sao phía trên. Khi Trái Đất xoay, sự tương hợp giữa các quả cầu và bầu trời thay đổi, đánh dấu nhịp thời gian và không gian. “Tôi muốn con người ngẩng nhìn lên, hướng ra ngoài, thay vì cúi xuống nhìn vào trong,” bà nói.
BEVERLY PEPPER
Sinh tại Brooklyn, Beverly Pepper dành phần lớn cuộc đời ở miền Trung nước Ý. “Tôi muốn đưa con người ra khỏi tòa nhà, đến những nơi họ có thể gặp gỡ nhau, như ở các quán cà phê ngoài trời của Rome”, bà nói.
Tự học hàn trong các nhà máy Mỹ thập niên 1960, nơi bà thường là phụ nữ duy nhất, Pepper trở thành một trong những điêu khắc gia tiên phong với thép Corten. Bên cạnh đó, bà còn thực hiện hàng loạt Earthbound Sculptures – những khối đất và thép khổng lồ mọc lên từ mặt đất.
Những “đấu trường đất” của bà, như Amphisculpture (1974–75) ở New Jersey hay Cromlech Glen (1985) ở Missouri, biến không gian công cộng thành nơi tụ họp, nghỉ ngơi, quan sát. Về cuối đời, tại nhà của nhà sản xuất Barry Weissler ở Westchester, bà lại tạo nên một đấu trường cỏ và đá granite hòa vào cảnh quan tự nhiên.
MARY MISS
Khác với Nancy Holt, người thường làm việc ở nơi hẻo lánh, Mary Miss chọn đặt các earthwork giữa trung tâm đô thị, như ga Union Square hay Công viên Olympic Bắc Kinh. Bà quan tâm đến những điểm giao giữa các yếu tố tự nhiên – nơi đất gặp nước, thung lũng chuyển sang núi – và biến chúng thành không gian khám phá, chiêm nghiệm.
Tác phẩm South Cove (1984–87) ở Manhattan kết hợp cột, ghế, lối đi và ánh sáng xanh, kéo con người đến gần sông Hudson và tạo nên khoảng tĩnh lặng giữa thành phố. “Toàn bộ mặt đất này đang sống,” bà nói. Dự án được thực hiện cùng kiến trúc sư Stan Eckstut và kiến trúc sư cảnh quan Susan Child.
Ngày nay, Miss tiếp tục mở rộng ý niệm đó qua tổ chức City as Living Laboratory, khuyến khích cộng đồng đô thị nhận thức về môi trường qua nghệ thuật công cộng.
ANA MENDIETA
Ana Mendieta sinh ở Cuba, sang Hoa Kỳ năm 12 tuổi và lớn lên trong trại tị nạn cùng chị gái tại Iowa. Xa người cha (một tù nhân chính trị) khiến bà luôn tìm kiếm sự gắn bó với đất.
Chuỗi tác phẩm Silueta (1973–1980) là kết tinh của khát vọng đó: bà hòa cơ thể mình vào cảnh quan, phủ lên người máu, hoa, lông vũ hay đất, rồi để lại dấu in trên mặt đất. Mendieta gọi đó là “earth body,” sự kết hợp giữa nghi lễ, biểu diễn và tự nhiên.
Cái chết của bà năm 1985 ở tuổi 35 để lại nhiều tranh cãi. Sau khi rơi từ căn hộ tầng 34, chồng bà là nhà điêu khắc Tối giản Carl Andre bị buộc tội giết người rồi được tha bổng. Nhiều nhóm hoạt động như WHEREISANAMENDIETA sau này đã ra đời để tưởng nhớ bà và lên tiếng về bạo lực giới.
MAYA LIN
Năm cuối đại học Yale, Maya Lin giành chiến thắng trong cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam ở Washington D.C., khi mới 21 tuổi. Công trình đưa tên bà vào lịch sử, trở thành một dấu mốc của Land Art thế hệ mới.
Đài tưởng niệm là một “chống tượng đài,” theo cách Lin gọi – bức tường granite hình chữ V khía sâu vào mặt đất, vừa đơn giản vừa lặng lẽ.
Năm 2008, bà hoàn thành Storm King Wavefield tại Storm King Art Center: 11 mẫu Anh đất được tạo thành bảy dải sóng cao từ 12 đến 18 foot. Khi bước vào, người xem như lạc giữa những gợn sóng đất phủ đầy cỏ và hoa dại. “Tôi quan tâm đến nhận thức – tạo ra một không gian tâm lý cho người xem,” Lin nói, và cho rằng các nữ nghệ sĩ như Holt đã truyền cảm hứng cho bà nhiều hơn các tác phẩm mang tính biểu tượng như Spiral Jetty của Smithson.
MICHELLE STUART
“Không cách nào hiểu một nơi sâu sắc hơn là hiểu đất của nơi đó,” Michelle Stuart nói. Sinh ra ở California, bà sớm yêu sa mạc, biển và núi. Sau khi học tại Chouinard Art Institute (nay là CalArts), bà từng làm bản đồ địa hình cho Quân đoàn Kỹ sư Lục quân Mỹ, rồi sang Mexico nghiên cứu văn hóa Tiền Colombo. Tại đây, bà làm việc cùng Diego Rivera, nhưng sớm nhận ra mình không phù hợp với nghệ thuật chính trị. bà quay lại với đất – theo nghĩa đen – và trở thành người tiên phong đưa vật chất của đất vào không gian triển lãm.
Các cuộn giấy cọ xát đất của bà ghi lại dấu vết và màu sắc của địa hình. Một trong những tác phẩm nổi bật là cuộn giấy dài 460 foot trải dọc sườn núi ở New York, đánh dấu vị trí thác Niagara cổ xưa. Năm 1976, bà thực hiện Sayreville Strata Quartet với đất sét đỏ New Jersey – tác phẩm hiện thuộc bộ sưu tập Dia:Beacon.
BEVERLY BUCHANAN
Năm 1981, Ana Mendieta tổ chức triển lãm “Third World Women Artists of the United States” tại A.I.R. Gallery và chọn ba tác phẩm của Beverly Buchanan – một nghệ sĩ Mỹ gốc Phi.
Buchanan từng làm việc trong ngành y tế cộng đồng trước khi chuyển hướng sang nghệ thuật với sự khuyến khích của Norman Lewis và Romare Bearden. bà quan tâm đến lịch sử miền Nam nước Mỹ và ký ức của người da màu, thể hiện qua điêu khắc, ảnh, video và land art.
Marsh Ruins (1981) là một trong những tác phẩm tiêu biểu: ba khối bê tông phủ hỗn hợp tabby – cát, nước và vôi – đặt tại đầm lầy Glynn ở Georgia, gần nơi nhóm nô lệ tự vẫn năm 1803. Theo thời gian, các khối bê tông nứt và dần chìm xuống bùn, quá trình được bà ghi lại bằng video. Những di tích này, dù có thể tượng trưng cho sự thanh tẩy hay sự bất lực của đất trong việc chữa lành, đều mở ra không gian cho suy ngẫm.