thực hiện Hạnh Nguyễn
ảnh Triệu Chiến, Anh Nguyên
Abe Hanna (Lê Phạm Việt Hà) hiện đang giảng dạy các lớp học về hoa đạo và trà đạo tại Hà Nội. Cô là người đại diện hội Ikenobo Vietnam Tachibanakai Study Group, tổ chức được chính thức công nhận bởi nhà Ikenobo – trường phái cắm hoa Ikebana lâu đời nhất tại Nhật Bản.
Bài nói chuyện sau đây chia sẻ về nghệ thuật cắm hoa, con đường nghề nghiệp của Abe Hanna và những suy nghĩ của cô về giá trị truyền thống. Người biên tập xin được thay mặt Abe Hanna thuật lại câu chuyện đến độc giả từ góc nhìn của người trong cuộc.
Cắm hoa là một phương thức biểu đạt
Tôi sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, từ nhỏ đã quen với hình ảnh ông ngoại loanh quanh trong nhà pha trà, hút thuốc và chăm sóc hoa lan. Tuổi thơ gắn liền với khu vườn nên nhiều thói quen cá nhân được định hình trong vô thức, sau này trưởng thành hơn tôi mới nhận ra như việc mình hiếm khi sử dụng nước hoa để tránh mùi hương tự nhiên trong vườn bị lấn át.
Sau khi kết hôn, tôi đổi họ theo nhà chồng người Nhật Bản, cả gia đình hiện sống ở Osaka. Tôi suy nghĩ nhiều từ những ngày đầu ấp ủ xây dựng Yohaku tại Hà Nội. Nên thuê hay mua một căn nhà cũ rồi sửa lại? Hoặc kiếm một mảnh đất ở ngoại ô làm nơi tổ chức lớp? Cuối cùng, tôi chọn quay về nơi mình sinh ra và lớn lên, bất chấp căn nhà phố có ồn ào và khó phù hợp với tiêu chí của Yohaku chỉ vì nơi này đã khơi gợi trong tôi niềm đam mê về hoa và trà.
Ikebana trong tiếng Nhật có nghĩa là “hoa sống”, có thể hiểu đó là việc mang lại sự sống mới cho những cành hoa bị tách khỏi đất trồng. Ngày nay, danh từ này được sử dụng phổ biến để chỉ nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản. Quá trình tôi tiếp xúc với Ikebana rất tự nhiên. Tôi tình cờ đăng ký học một lớp cắm hoa trong thời gian đi du học tại Nhật Bản nhưng chỉ một thời gian ngắn sau đó, tôi nhận ra Ikebana là điều gì đó chắc chắn dành cho bản thân mình.
Cắm hoa với tôi là phương thức biểu đạt. Có người thể hiện cảm xúc của mình thành lời văn, có người vẽ, có người sử dụng âm điệu. Vẽ với tôi luôn là một cực hình, tôi phải làm điều đó liên tục trong quá trình học cắm hoa vì mỗi lần vẽ lại bình hoa mình mới cắm là một lần học và quan sát kỹ hơn, phân tích điểm tốt hoặc những điều cần cải thiện. Tôi từng thử nhiều thứ từ vẽ cho tới đàn, hát nhưng đều không thích ứng được. Kỳ lạ thay, tôi hoà nhập rất nhanh với Ikebana. Khác với trà đạo mang tinh thần giáo dưỡng, cắm hoa cho tôi cơ hội để thể hiện cảm xúc của mình một cách thoải mái.
Nghệ thuật cắm hoa ở xứ sở bốn mùa thiên nhiên phong phú
Có một câu không ít người khi gặp thường hỏi “Tôi thích ngắm hoa trong thiên nhiên vì đó là khi bông hoa ở trạng thái đẹp nhất. Xin hỏi ý nghĩa của việc ngắt hoa rồi cắm vào bình là gì?”. Đồng ý rằng vẻ đẹp trong tự nhiên là vẻ đẹp toàn mỹ nhưng tôi cũng hay hỏi ngược lại, mọi người định nghĩa vẻ đẹp như thế nào?
Quan niệm đẹp của người châu Á khác với người châu Âu. Cũng là người châu Á nhưng quan niệm đẹp ở thế kỷ thứ 10, thế kỷ thứ 15 với hiện tại không còn giống nhau nữa. Ngày xưa người ta đánh giá cao vẻ phúc hậu, bầu bĩnh ở người phụ nữ nhưng hiện giờ mọi người có còn nghĩ đó là đẹp? Hay một khuôn mặt thon gọn sắc nét mới là tiêu chuẩn?
Nhắc lại điều trên để nói rằng biểu hiện đẹp hay không của một sự vật không do chúng quyết định. Bông hoa chỉ đơn thuần tồn tại, việc cảm nhận chúng ra sao là ý kiến chủ quan từ góc nhìn của con người. Hoa lá xuất hiện trong tự nhiên hay trong chiếc bình bày biện ở nhà không còn là vấn đề cần bàn luận thêm.
Nhiều người từng nghĩ Ikebana tái hiện hình thái của thực vật trong tự nhiên nhưng tôi không cho là vậy. Khi đứng trước một bông hoa hay khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp, bạn rung động, bạn muốn tái hiện cảm nhận đó qua bình hoa để người khác khi chiêm ngưỡng có sự đồng cảm với mình, quá trình đó với tôi là Ikebana.
Abe Hanna
Ví dụ đơn giản như bình Shoka hoa anh đào của nhà Ikenobo, bạn sẽ không tìm thấy ở đâu trong tự nhiên một khung cảnh như thế vì đó là hình ảnh khởi lên trong trí tưởng tượng của người cắm. Vào mùa xuân, tiết trời ấm dần từ chân núi, những bông hoa anh đào sẽ nở rộ từ dưới thấp rồi lan rộng lên trên. Để cảm nhận được cảnh tượng đó bạn sẽ phải đứng từ rất xa. Sự rung động trước một rừng hoa hay với cái cây đang ra bông hoà trộn vào nhau trong tâm trí con người. Suy nghĩ đó hình thành nên bình Shoka có bông hoa mới nở, có cả cành già từ năm cũ, tất cả đều đại diện cho dáng vẻ của rừng hoa anh đào.
Lấy một ví dụ khác, vào mùa hè, hoa Nadeshiko (cẩm chướng Nhật) chỉ mọc trên cánh đồng ven bờ sông đầy nắng còn dương sỉ thường mọc dưới tán cây dày đặc.
Hai loại thực vật này trong tự nhiên không bao giờ gặp nhau vì chúng sinh trưởng ở hai môi trường hoàn toàn khác. Vậy nhưng chúng có thể xuất hiện chung trong một bình hoa mà không gợi cảm giác sai trái là nhờ vào sự rung động của người cắm. Tự nhiên luôn mang trong mình vẻ đẹp riêng nhưng Ikebana đôi khi gửi tới người xem những rung cảm mà họ không thể trải nghiệm trong thực tế.
Lịch sử hình thành và phát triển của Ikebana gắn với nhu cầu thưởng hoa trong đời sống và nghi thức thờ cúng Thần, Phật. Qua nhiều thế hệ, những người nghệ nhân quan sát, thực hành rồi dần dần hoàn thiện quy định về cách thức cắm hoa. Hiện tại theo thống kê có tới vài trăm trường phái cắm hoa khác nhau, trong số đó có một vài trường phái lớn có thể kể tên: Ikenobo, Mishoryu, Ohara, Sogetsu… Mỗi trường phái có hệ thống giáo dục và nguyên tắc riêng được truyền từ đời này sang đời khác. Trong suốt chiều dài lịch sử cũng có những nghệ nhân không đi theo trường phái hay hệ thống nào, họ cho rằng hệ thống quy tắc khá ràng buộc tư tưởng và sức sáng tạo của họ. Họ kết hợp sáng tạo của cá nhân với nền tảng Ikebana truyền thống tạo thành một phong cách riêng. Khoảng 20 năm gần đây, nhờ sự phát triển của mạng xã hội mà những cá nhân như vậy được thế giới biết đến nhiều hơn.
Ikebana trong đời sống hiện tại
Giống như trà đạo, Ikebana đang dần mờ đi trong cuộc sống thường ngày của phần đông người Nhật Bản. Lý do đầu tiên liên quan mật thiết đến hộc tường Tokonoma vì sự ra đời của Ikebana gắn bó trực tiếp với yếu tố này. Mỗi trường phái Ikebana truyền thống dù có phong cách thẩm mỹ riêng nhưng vẫn gặp nhau ở điểm chung duy nhất, đó là cách thức vận hành âm dương của hộc tường, mặc định bình hoa được đặt trong Tokonoma sau khi cắm. Theo thời gian, con người xuất hiện ngày càng đông, đất đai trở nên đắt đỏ, nhà cửa buộc phải thu gọn lại. Không gian sống của người Nhật cũng biến đổi từ kiểu dáng truyền thống sang hình thức mới, vì vậy mà vị trí cho Tokonoma giờ không còn nhiều trong xã hội hiện đại.
Áp lực công việc, cuộc sống bận rộn khiến nhiều người không mặn mà với Ikebana hay bất cứ hoạt động nào cần sự tĩnh lặng cũng là một lý do. Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng đó là Ikebana truyền thống phụ thuộc nhiều vào yếu tố nguyên liệu. Người xưa vào rừng hái hoa, chặt cành rồi đem về cắm, còn ngày nay mọi người đều mua nguyên liệu từ các nhà cung cấp. Kiểu dáng và chất lượng hoa lá từ các cửa tiệm thường không đủ điều kiện để cắm Ikebana theo cách truyền thống. Muốn kiếm đủ lá và hoa để cắm một bình Shoka giờ không hề dễ dàng, bông đồng tiền bán ngoài chợ thường chỉ có hoa không có lá hay một số loại cây khác chỉ có lá mà không có hoa. Như vậy, giới trẻ Nhật Bản tỏ ra thờ ơ với văn hoá truyền thống cũng do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan.
Tuy nhiên, việc dịch bệnh COVID19 xuất hiện buộc con người phải ở nhà trong thời gian khá dài dường như đã thúc đẩy nhiều trong số họ hướng về những giá trị cũ để tìm kiếm sự cân bằng.
Bản thân Ikebana cũng phải tự biến đổi để không bị thời gian mài mòn. Nhà Ikenobo đã chính thức công bố thêm phong cách cắm hoa tự do. Ngoài ra, các thể thức cắm hoa truyền thống cũng được thay đổi cho phù hợp với hiện tại. Giản lược bớt những yếu tố ràng buộc cũ để thích ứng với nguyên liệu và không gian trưng bày mới. Bình hoa to ngày xưa dần thu nhỏ lại, thậm chí có tác phẩm kích thước gọn trong lòng bàn tay, được bày trí ở những không gian nhỏ.
Trong dòng chảy của một thời đại được cho là tiện nghi và tiến bộ như ta đang thấy, vẫn tồn tại những cá nhân chọn cho mình con đường đi riêng. Họ lặng lẽ làm công việc của mình nhưng lại toả ra sức ảnh hưởng theo chiều hướng tích cực tới những người xung quanh. Tôi có một người bạn là chủ tiệm hoa Mitate ở Kyoto, người đó không trực tiếp ảnh hưởng đến kỹ thuật cắm hoa của tôi nhưng tác động nhiều đến cách tôi nhìn nhận về Ikebana.
Cửa tiệm của họ không có tủ lạnh – một thứ vốn quen thuộc và không thể thiếu trong tất cả các tiệm hoa ‘bình thường’ khác. Bạn tôi hướng đến chỉ dùng vật liệu thuần tự nhiên, bảo quản hoa bằng tất cả các phương pháp thủ công mà anh tìm hiểu được. Vào mùa hè, anh trữ đá trong nhà để giữ lạnh cho hoa lá và bán những loại hoa để được lâu ngày. Sang mùa đông, thời tiết khắc nghiệt khiến hoa không có nhiều để bán thì anh tìm tới các loại cây khác chứ không nhập và cung cấp hoa trồng trong nhà kính hoặc hoa nhập khẩu. Cứ vậy, anh luôn giữ bản thân phải sáng tạo để tìm giải pháp cho mọi vấn đề.
Ảnh: Anh Nguyên
Nhiều người khi mới nghe chuyện về bạn tôi thường không hiểu, họ nói anh ấy sao phải làm như vậy. Trước khi về làm riêng, bạn tôi và vợ của anh ấy đã từng làm việc trong hệ thống cửa hàng lớn. Tới một thời điểm, anh cảm thấy có gì đó không thoả đáng với cách làm công nghiệp. Có nhất thiết phải dùng hoá chất để bảo quản không? Có nhất thiết phải bán từ bông hoa cũ nhất?
Một bình hoa Ikebana có thể là sự kết hợp của cả yếu tố mới và cũ. Anh hy vọng người mua được lựa chọn bông hoa mà họ cần chứ không chỉ bó hẹp trong những gì mình có thể cung cấp vì yếu tố thương mại. Có rất nhiều suy nghĩ thúc đẩy anh hướng tới một mô hình ít tác động và can thiệp hơn bởi con người. Tôi ở đó chứng kiến anh đánh đổi nhiều thứ tiện ích để giữ lại một phần lịch sử và văn hoá truyền thống trong đó có Ikebana.
Từ đam mê trở thành công việc
Kể từ thời điểm xác định nghiêm túc theo đuổi Ikebana, tôi đã tới và theo học tại học viện Văn hoá Ikenobo ở Kyoto. Tôi không đăng ký học với mục tiêu trở thành giáo viên. Mọi thứ bắt đầu với cảm xúc vui thích đơn thuần và mong muốn tìm hiểu sâu hơn ý nghĩa đằng sau bộ môn nghệ thuật. Tôi xác định mình cần thời gian để tích luỹ vốn và kinh nghiệm nên vừa đi làm, vừa đi học, vừa nuôi dưỡng đam mê.
Ngày tới phỏng vấn và nhận việc ở công ty đầu tiên tại Nhật Bản, tôi từng chia sẻ thẳng thắn với sếp rằng tôi đi làm vì cần visa để ở lại học cắm hoa và một nguồn tài chính hàng tháng để chăm lo cho sở thích. Tôi xin lỗi sếp khi không thể nghe điện thoại mỗi thứ 7 hàng tuần vì lúc đó tôi thường ở trong trà thất. Có thời điểm tôi làm ba đến bốn công việc cùng một lúc chỉ để trang trải cuộc sống ở Nhật. Tôi khá may mắn khi sau này gặp được người chồng luôn hiểu và ủng hộ những gì tôi theo đuổi.
Giai đoạn 2015-2016, tôi tham gia vào một nhóm cắm hoa của người Việt trên mạng xã hội và thường chia sẻ những gì mình biết để giao lưu cùng các thành viên khác. Dần dần mọi người có nhu cầu học bài bản hơn nên chủ động mời tôi về dạy. Thời điểm đó, người thầy trực tiếp đào tạo đã động viên tôi trở thành giáo viên sớm hơn dự định. Thầy tạo điều kiện để tôi là giáo viên chính thức của nhà Ikenobo khi mới hơn 30 tuổi, điều này ở Nhật rất hiếm.
Tôi nghĩ mình nên đáp lại lời đề nghị của mọi người ở Việt Nam. Tôi lên kế hoạch cho một không gian của riêng mình để toàn tâm toàn ý với mọi hoạt động. Tôi cảm thấy nếu xây dựng một không gian chỉ để cắm hoa thì hơi lãng phí trong khi ở Nhật có nhiều trải nghiệm hay về hoa đạo, trà đạo, bánh truyền thống… Tôi chỉ đơn giản muốn chia sẻ với mọi người những trải nghiệm đó.
Người Nhật có khái niệm ‘on-okuri’ gần với từ ‘trả ơn’ nhưng không mang nghĩa thông thường như chúng ta biết mà hướng tới việc trao cho người khác thứ tốt đẹp giống như mình từng được nhận. Khi mình vào công ty làm việc, có người tiền bối chỉ bảo mình rất nhiều, mình biết ơn họ là một chuyện, mình cũng nên làm điều tương tự với người tới sau. Quãng thời gian ở Nhật, không ít người đã cho tôi cơ hội có được những trải nghiệm tuyệt vời. Tôi muốn giúp người khác cũng có những trải nghiệm phong phú hơn cho cuộc sống của họ, đó chính là động lực để tôi duy trì Yohaku.
Liệu Ikebana có được đón nhận ở Việt Nam trong tương lai không, điều này tôi không chắc chắn. Không chỉ ở Việt Nam mà ở Nhật Bản hay các nước khác cũng vậy, số lượng người tò mò theo học cho biết rất lớn nhưng chỉ một bộ phận nhỏ trong đó thực sự dành thời gian đi sâu tìm hiểu cốt lõi vấn đề. Tôi cảm thấy vui vì ở Việt Nam có những cá nhân như vậy dù không nhiều.
Với Yohaku hiện tại, tôi chủ động hạn chế nhận học viên để mình có thời gian thực hiện tốt vai trò người hướng dẫn.
Sau khi sinh con, tôi cũng nhìn nhận cắm hoa không khác lắm việc nuôi dạy một đứa trẻ. Mỗi cá thể đều có đặc trưng riêng và bố mẹ không thể ép buộc con cái phải theo ý mình. Chúng ta là người quan sát đứa trẻ, quan sát bông hoa xem chúng muốn gì. Điều này không đồng nghĩa với việc mặc kệ để mọi thứ tự nhiên. Mình có thể can thiệp vừa phải tại một thời điểm đúng đắn. Đứa trẻ không cần phải đi theo khuôn khổ của cha mẹ mà nên hướng tới việc thúc đẩy tiềm năng bên trong chúng.
Yohaku đã hoạt động được một thời gian nhưng tôi vẫn cảm thấy mọi thứ mới mẻ như những ngày đầu tiên. Công việc của tôi ngày mai cũng giống như ngày hôm nay thôi, quan sát bản thân và đời sống ở Yohaku để xem mình có thể làm gì tiếp theo.