Trong căn phòng trắng của Sprüth Magers New York, nơi ánh sáng thành phố hắt vào qua ô cửa nhìn ra phố 80, những bức tranh của Hyun-Sook Song hiện lên như hơi thở lặng lẽ. Trên nền sẫm, một vài đường cọ đơn độc mở ra khoảng không giữa tượng trưng và trừu tượng, vừa như cột gỗ, tấm vải, sợi tre, vừa như vệt ký ức chưa từng phai nhạt. Với Song, mỗi bức tranh không chỉ là hình ảnh, mà là khoảnh khắc duy nhất – một thử nghiệm không thể lặp lại. “Với mỗi nét cọ, chỉ có một lần thử,” bà nói. “Nếu thất bại, tôi phải bắt đầu lại từ đầu. Vì thế, mỗi lần vẽ đều như lần đầu tiên.”
Sinh năm 1952 tại một ngôi làng nhỏ ở Chŏlla, Hàn Quốc, Hyun-Sook Song lớn lên giữa ký ức về tre, gỗ, vải dệt, và những chiếc bình gốm mộc mạc. Năm 1972, ở tuổi 20, bà rời quê hương sang Tây Đức làm y tá trong chương trình lao động trao đổi. Công việc nặng nhọc và sự cô lập khiến bà rơi vào khủng hoảng sức khỏe, nhưng chính khoảng trống ấy mở ra một con đường khác. Những trang nhật ký đầy phác thảo, chữ viết và thư pháp đã trở thành cánh cửa đưa bà vào Đại học Mỹ thuật Hamburg (HFBK), nơi bà học từ 1976 đến 1981.
Nếu như châu Âu mang đến cho Song kỹ thuật hội họa tempera trứng (vốn phổ biến từ thời Trung cổ) thì trở về Hàn Quốc, bà lại tìm thấy trong thư pháp một ngôn ngữ gắn liền với cơ thể và tâm thức. Bà từng kể về thờ gian học với một bậc thầy thư pháp ở Gwangju thú vị hơn bất kỳ trường lớp nào: ở đó, hành động viết-vẽ không còn chỉ để tạo hình, mà trở thành trạng thái hiện hữu.
Trải nghiệm di cư khiến Song sớm ý thức về chính trị, không phải từ giảng đường mà từ bệnh viện và ký túc xá. Là một trong hàng ngàn nữ y tá Hàn Quốc ở Đức, bà cùng đồng nghiệp đã đấu tranh cho quyền lợi căn bản: chỗ ở, lớp học tiếng, giấy phép lao động. Sau này, trong những năm biến động của phong trào dân chủ ở Hàn Quốc, Song gắn bó với cộng đồng phụ nữ Hàn tại Đức để hỗ trợ lẫn nhau, vừa nuôi dưỡng gia đình, vừa giữ gìn ký ức văn hóa.
Trong một hồi ức, bà kể về người bạn cũ từng làm trong xưởng dệt ở Seoul – người đã may cho bà chiếc váy chia ly. Nhiều năm sau, khi nghe tin cảnh sát đàn áp công nhân may mặc tại quê nhà, Song nhận ra sợi chỉ nối giữa cá nhân và tập thể: “Đó là một sự thức tỉnh – tôi phải làm gì đó để hỗ trợ, dù tôi đang ở rất xa.”
Trong hội họa của Hyun-Sook Song, quá khứ không bao giờ mất đi; nó lưu lại trong những hình ảnh giản dị như dải vải, bình gốm, hay chiếc cột gỗ. Trên nền tranh do bà tự pha từ bốn màu cơ bản đỏ, xanh, vàng, trắng các nét bút hiện lên như ký hiệu, vừa vật chất vừa phù du. Tiêu đề tác phẩm thường chỉ là con số: Five Brushstrokes, Ten Brushstrokes… nhấn mạnh quá trình thay vì kết quả, hành động thay vì hình thức.
“Với tempera, tôi phải làm việc nhanh, khi nền còn ướt. Đôi khi, chính ngón tay mới là công cụ chính xác nhất,” bà chia sẻ. Sự kiên nhẫn và tập trung thiền định này khiến mỗi bức tranh trở thành một nghi lễ: người xem không chỉ nhìn thấy đường nét, mà còn cảm nhận thời gian, nhịp thở, và sự hiện diện của cơ thể.
Trong nhiều thập kỷ, tác phẩm của Song ít được chú ý ở châu Âu và Mỹ. Chỉ gần đây, thế giới mới bắt đầu nhận ra giá trị của ngôn ngữ hội họa mà bà bền bỉ theo đuổi. Các triển lãm tại Berlin, Antwerp, New York hay Seoul cho thấy bà là một nghệ sĩ không ngừng khai phá, song vẫn giữ nguyên tinh thần: “Công việc của tôi vẫn còn mới mẻ với chính tôi. Trong tương lai, tôi chỉ mong có thể tiếp tục vẽ, không bị gián đoạn…”, bà nói.
Giữa những biến động chính trị, sự mất mát của di cư và khoảng cách văn hóa Đông – Tây, Hyun-Sook Song tìm thấy nơi nương náu trong hội họa như một hành động vừa riêng tư vừa phổ quát. Mỗi nét cọ là một ký ức, một thử nghiệm, một hiện diện duy nhất trong thời gian.
Tác phẩm của bà không ồn ào, không phô trương, nhưng mang trong mình một thứ ánh sáng nội tâm, nhắc ta nhớ rằng nghệ thuật cũng như cuộc sống, không có bản nháp. Chỉ có một lần thử.