Nghệ sĩ Lita Albuquerque. Ảnh: Eric Myer
tổng hợp & biên tập TÀN NHANG
ảnh website của Lita Albuquerque và một số nguồn tạp chí nghệ thuật
Trong lịch sử nghệ thuật California hậu chiến, ít nghệ sĩ nào sở hữu khả năng làm mờ ranh giới giữa đất trời, giữa khoa học và huyền thoại một cách tinh tế và bền bỉ như Lita Albuquerque. Sinh năm 1946 tại Santa Monica trong một gia đình có mẹ gốc Do Thái Tunisia, tuổi thơ bà trôi qua giữa Carthage cổ kính và Paris lãng mạn, nơi những đường chân trời Địa Trung Hải khắc sâu vào tâm trí đứa trẻ dấu ấn về màu xanh ultramarine vĩnh cửu. Chính ký ức ấy đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt hành trình sáng tạo kéo dài hơn nửa thế kỷ, biến bà thành một trong những nghệ sĩ nữ hiếm hoi đồng thời tiên phong của cả phong trào Light & Space lẫn Land Art từ những năm 1970.
Trở về California đầu thập niên 1970 sau khi tốt nghiệp Đại học California Los Angeles và học tiếp tại Otis College of Art and Design, Albuquerque nhanh chóng nổi lên như một sức mạnh mới giữa thế hệ nghệ sĩ nam giới thống trị. Bà chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Robert Irwin, James Turrell và Eric Orr, nhưng thay vì chỉ dừng ở trò chơi ánh sáng trong không gian phòng kín, bà đẩy ranh giới ra ngoài trời, ra sa mạc, ra băng nguyên, biến chính Trái Đất thành khung vẽ và chất liệu. Với bà, nghệ thuật không phải chinh phục mà là chỉ ra khoảnh khắc phù du, nơi con người nhận ra vị trí nhỏ bé nhưng kỳ diệu của mình trong vũ trụ bao la.
BƯỚC NGOẶT MALIBU LINE
VÀ HÀNH TRÌNH HƯỚNG NGOẠI
Mọi thứ thay đổi vào năm 1978. Khi đang vẽ tranh trừu tượng trong studio, Albuquerque đột nhiên nghe tiếng gọi nội tâm “hãy chú ý đến đôi chân”. Bà rời phòng vẽ, đến khu nghệ sĩ ở Malibu và dùng bột màu xanh ultramarine vẽ một đường thẳng dài 12 mét trên vách đá nhìn ra Thái Bình Dương. Malibu Line ra đời như một cử chỉ đơn giản nhưng mạnh mẽ, nối đất với biển với trời thành một thể thống nhất, tạo ảo giác về sự hòa hợp tuyệt đối. Tác phẩm này không nhằm trường tồn, chỉ vài năm sau gió biển và cỏ dại đã xóa sạch dấu vết, nhưng chính tính thoáng qua ấy đã định hình toàn bộ sự nghiệp bà sau này.
Năm 2024, ở tuổi 78, Albuquerque trở lại chính mảnh đất nhà cũ đã cháy tan trong vụ Woolsey 2018 để tái hiện Malibu Line, lần này dài hơn, trong sương mù dày đặc, như một lời đối thoại với chính mình của 46 năm trước. Và hành trình chưa dừng lại, bà dự định sẽ hoàn tất vòng tròn ký ức bằng phiên bản tại Sidi Bou Said, Tunisia vào cuối 2025, nơi những ngôi nhà trắng cửa xanh từng là bầu trời tuổi thơ bà.
NHỮNG CỘT MỐC VŨ TRỤ TRÊN MẶT ĐẤT
Nếu Malibu Line là lời thì thầm đầu tiên với hành tinh, thì Sol Star năm 1996 tại Kim tự tháp Giza lại là tiếng nói vang vọng. Trong khuôn khổ Cairo Biennale lần thứ 6, Albuquerque rải 99 vòng tròn bột màu xanh ultramarine trên cát sa mạc, tương ứng với 99 tên của Thượng đế trong vũ trụ học Hồi giáo. Bóng kim tự tháp vàng đổ dài lên những vòng tròn ấy, tạo cảm giác Trái Đất đang thở cùng các vì sao.
Mười năm sau, dự án tham vọng nhất của bà ra đời: Stellar Axis: Antarctica. Với tài trợ từ National Science Foundation, bà cùng đội ngũ khoa học gia và nghệ sĩ đặt 99 quả cầu fiberglass màu xanh ultramarine trên băng Ross Shelf vào đúng hạ chí Nam bán cầu.
Mỗi quả cầu tương ứng chính xác với một ngôi sao sáng nhất trên bầu trời Nam Cực, khi Trái Đất xoay, chúng vẽ lại chuyển động vũ trụ trên mặt băng. Đây là tác phẩm nghệ thuật đầu tiên và lớn nhất từng được thực hiện tại lục địa băng giá, biến Nam Cực thành một thiên văn đài khổng lồ, nơi con người có thể chạm tay vào sự vô tận.
TỪ CHẤT LIỆU ĐẾN CƠ THỂ, TỪ CÁ NHÂN ĐẾN TẬP THỂ
Những năm gần đây chứng kiến sự trở lại mạnh mẽ của Albuquerque sau biến cố Woolsey Fire thiêu rụi toàn bộ lưu trữ, studio và nhà cửa ở Malibu. Triển lãm Earth Skin năm 2024 tại Michael Kohn Gallery, thuộc chương trình Pacific Standard Time của Getty, là minh chứng sống động.
Bà biến sàn bê tông gallery thành một khối đá granite phân hủy khổng lồ, như lột lớp vỏ văn minh để lộ da thịt nguyên thủy của Trái Đất, xung quanh là những bức tranh ultramarine rực vết đỏ bí ẩn. Cùng năm, tại Caltech bà phủ vàng lá lấp lánh lên một cây cầu, biến lối đi hàng ngày thành hành trình xuyên thời gian giữa khoa học và nghệ thuật. Năm 2025, Turbulence tại Frieze Los Angeles tiếp tục motif ấy: một tảng đá lớn phủ bột xanh đặt trên nền granite phân hủy, nhắc nhở về sự mong manh của mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên.
Song song với các dự án đất đai, Albuquerque còn phát triển một vũ trụ huyền thoại riêng qua nhân vật nữ phi hành gia từ thế kỷ 25 tên Elyseria hay Najma. Nhân vật này xuất hiện lần đầu trong 20/20: Accelerando năm 2016 tại USC Fisher Museum, rồi Liquid Light tại Venice Biennale 2022, và gần đây nhất là performance The Sea Is Within Me năm 2025 tại Houston. Thường do con gái bà, biên đạo múa Jasmine Albuquerque thể hiện, những tác phẩm này đưa cơ thể con người trở lại trung tâm, biến hàng trăm performer thành những hạt bụi sống động trong không gian vũ trụ.
HIỆN TẠI VĨNH CỬU
Ở tuổi gần tám mươi, Lita Albuquerque vẫn chạy bộ, bơi lội, tập Kundalini yoga mỗi ngày và thực hành bài thiền “địa chỉ vũ trụ” mà bà sáng tạo, dẫn dắt người nghe từ siêu cụm Laniakea về đúng căn phòng đang ngồi. Bà từng nói rằng Trái Đất là một tác phẩm điêu khắc lơ lửng trong không gian, còn vũ trụ là installation mà chúng ta tham gia mỗi ngày. Qua những đường bột màu xanh biến mất theo gió, qua những quả cầu tan vào băng, qua những cây cầu vàng lấp lánh dưới nắng California, Albuquerque không ngừng nhắc nhở rằng chúng ta không phải chủ nhân của hành tinh, mà chỉ là những vị khách thoáng qua được ban đặc ân chiêm ngưỡng vẻ đẹp vô tận của hiện tại. Và chính ở khoảnh khắc hiện tại ấy, bà vẫn là nữ hoàng đích thực, người mang cả vũ trụ về quy mô một hạt cát, rồi lại phóng hạt cát ấy lên tận các vì sao.