Saito Kenta: Từ người trồng hoa đến người thực hành hoa đạo

NGƯỜI KHÔNG CỐ TRỞ THÀNH NGHỆ SĨ

Trong buổi trò chuyện trước chuyến sang Việt Nam, để tổ chức hướng dẫn cắm hoa tại Yohaku, anh đã nói rất nhiều về cây cỏ, về khoảng trống trong một bình hoa, về chuyện cắt bỏ cành lá. Nhưng càng nghe, tôi càng có cảm giác anh không thực sự xem mình là một “nghệ sĩ hay nghệ nhân” theo nghĩa người ta thường nói. Ít nhất, anh không nói về bản thân bằng thứ ngôn ngữ ấy.

Khi được hỏi về tư tưởng hay triết lý ảnh hưởng đến mình, anh cười rồi gần như xin bỏ qua câu hỏi. “Không có tư tưởng gì đặc biệt đâu.” Câu trả lời ấy nghe đơn giản đối với một bài phỏng vấn về nghệ thuật. Nhưng chính sự đơn giản đó mới là điều định hình con người anh.

BỨC TRANH THIÊN NHIÊN BÌNH DỊ

Saito Kenta hiện sống ở thành phố Koga, tỉnh Ibaraki – cũng là nơi anh lớn lên. Khi nhắc về quê hương, anh không nói đến những biểu tượng văn hóa hay ký ức mang màu sắc hoài niệm. Anh chỉ kể rất giản dị rằng đó là một vùng đất được bao quanh bởi thiên nhiên, phía sau nhà luôn có đồi núi, một nơi yên bình đúng nghĩa. Cách anh chia sẻ khiến người nghe có cảm giác thiên nhiên ở đó không phải thứ gì đặc biệt để chiêm ngưỡng, mà bình dị chỉ với không khí hay ánh sáng, một điều thân thuộc vốn luôn hiện diện quanh mình từ bé. Chính môi trường ấy đã âm thầm tạo nên cảm giác rất trực tiếp của anh với thiên nhiên.

Trước đây, từng có thời gian Saito ghé thăm nhiều nơi trên đất nước Nhật Bản và làm đủ loại công việc nông nghiệp khác nhau. Anh nhớ quãng thời gian ấy như chuỗi ngày được sống giữa thiên nhiên nhiều hơn là một “hành trình trải nghiệm”. Mỗi vùng đất với bối cảnh khác nhau, càng đi, anh càng nhận ra thiên nhiên nước mình đa dạng hơn bản thân từng nghĩ. Nhưng điều thú vị là khi nhìn lại, anh không kể những chuyến đi đó như một cuộc tìm kiếm bản thân.

Khi tôi hỏi liệu lúc ấy anh có đang cố đi tìm điều gì cho tương lai hay không, anh gần như bật cười. “Hoàn toàn không rõ ràng gì cả. Chỉ là lúc đó còn trẻ nên thấy hứng thú thôi. Tôi thích chính việc được đi đây đi đó.” Không có cảm giác rằng phải đi để tìm ra câu trả lời cho cuộc đời mình, cũng không có suy nghĩ rằng nếu đến một nơi nào đó thì sẽ gặp được “định mệnh”. Mọi thứ dung dị chỉ là đi về phía điều mình thích. Có lẽ chính vì không cố tìm kiếm điều gì quá lớn lao nên mọi trải nghiệm lại âm thầm kết tụ trong anh theo cách tự nhiên nhất.

TỪ NGƯỜI TRỒNG HOA ĐẾN NGƯỜI CẮM HOA

Saito đến với Ikebana cũng theo cách như vậy. Ban đầu công việc chính của anh là trồng và sản xuất cây giống. Sau này, khi nghĩ đến chuyện tự lập, anh bắt đầu tự hỏi liệu ngoài công việc cũ ra, mình còn có thể làm gì khác liên quan đến thực vật?! Trong số nhiều lựa chọn thì Ikebana là điều khiến anh muốn thử đưa vào công việc của mình. Chỉ vậy thôi. Không có khoảnh khắc “ngộ ra sứ mệnh”, có lẽ vì đến với Ikebana bằng tâm thế không quá lãng mạn ấy mà Saito lại đi được rất lâu cùng hoa đạo.

Khi nói về chuyện theo đuổi một điều mình thích, Saito không dùng những từ như “đam mê” hay “ước mơ” mà chỉ nói về cách vượt qua những thời điểm khó khăn khi thực hành và theo đuổi hoa đạo. Quan sát anh nói về công việc khiến người ta cảm thấy Ikebana, với anh, không phải một cách thức biểu đạt tư duy, cảm xúc hay khẳng định cái tôi, mà gần giống một quá trình quan sát và điều chỉnh rất cẩn thận.

Hoa đạo Nhật Bản luôn tồn tại mối quan hệ giữa thực vật và chiếc bình. Theo Saito, từng cành hoa phải “ăn nhập” với chiếc bình. Muốn hoàn thiện một tác phẩm thì trước hết phải quan sát thật kỹ những thứ đang bày trước, nghĩ xem làm thế nào để đặt chúng vào một tác phẩm theo cách phù hợp nhất. Nếu chọn bình trước thì phải nghĩ xem loại thực vật nào phù hợp, nếu đã có hoa rồi thì phải cân nhắc nên đặt chúng ở đâu để vẻ đẹp tự nhiên nhất. Mọi thứ luôn là một quá trình điều chỉnh và thích nghi.

Nghe anh nói về hoa với vẻ không hề màu mè, nhưng càng lắng lại càng cảm thấy ở đó có một sự tập trung rất sâu. Anh chia sẻ việc đặc biệt yêu thích phong cách nageirebana – kiểu cắm hoa tự nhiên của Nhật Bản. Saito không thuộc một trường phái Ikebana cố định nào, anh lấy nageirebana làm nền tảng rồi phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Điều anh quan tâm không phải việc tuân thủ tuyệt đối một hệ thống quy tắc có sẵn, mà là khả năng phản ứng linh hoạt với từng loại thực vật, từng không gian và chiếc bình khác nhau.

KHOẢNG TRỐNG

Trong buổi trò chuyện, có một chủ đề được nhắc tới khá lâu: chuyện “cắt bỏ”. Nhiều người mới học Ikebana thường rất sợ cắt quá tay. Họ muốn giữ lại thật nhiều cành lá vì luôn có cảm giác rằng nếu lỡ cắt mất rồi thì sẽ không đủ nữa. Nhưng với Saito, điều quan trọng trong Ikebana lại thường nằm ở khoảng trống được tạo ra sau khi cắt đi.

Anh nhắc đến khái niệm ma – khoảng không gian giữa các vật thể trong thẩm mỹ Nhật Bản. Saito cho rằng, không phải cứ đặt thật nhiều thứ đẹp vào một chiếc bình thì sẽ tạo thành một tác phẩm đẹp. Quan trọng là khoảng không giữa đám thực vật, đó là nhân tố tạo nên chiều sâu, nhịp điệu và sự kết nối vô hình giữa đường nét.

Saito tự trồng rất nhiều loại cây để dùng trong Ikebana. Theo anh, sự khác biệt lớn nhất giữa hoa tự trồng và hoa mua ngoài tiệm nằm ở chỗ mình được nhìn thấy trọn vẹn vòng đời của chúng. Hoa bán trên thị trường thường được cắt đúng lúc đẹp nhất. Nhưng khi tự trồng, anh được thấy tất cả: từ lúc gieo hạt, nảy mầm, trưởng thành, ra nụ, nở hoa rồi tàn đi. Chính vì đã chứng kiện cả quá trình ấy nên khi cắm hoa, anh luôn cảm nhận được “vẻ thời gian” của thực vật.

Không mang Nhật Bản sang Việt Nam

Khi nói về sự kiện sắp diễn ra tại Việt Nam, Saito bảo điều khiến anh thấy ý nghĩa nhất khi theo đuổi Ikebana không phải tác phẩm hay danh tiếng, mà là việc được gặp gỡ rất nhiều con người thông qua hoa. Nhờ hoa đạo, anh có cơ hội đến nhiều nơi, trò chuyện với những người hoàn toàn khác mình về ngôn ngữ lẫn môi trường sống.

Saito không muốn “mang Nhật Bản sang Việt Nam” theo kiểu áp đặt. Ngược lại, anh rất mong được nhìn thấy người Việt sử dụng chính nguyên liệu cỏ cây hoa lá vốn đã tồn tại lâu đời trong khí hậu và văn hóa Việt Nam. Về kỹ thuật, anh vẫn sẽ chia sẻ những yếu tố trong nghệ thuật cắm hoa truyền thống của Nhật Bản nhưng điều quan trọng hơn là phải thực hành theo cách trân trọng vùng đất nơi nguyên liệu thuộc về.

Có lẽ vì thế mà khi nói về xã hội hiện đại, anh tỏ ra khá nhạy cảm với những thay đổi của cảnh quan tự nhiên. “Tôi thấy ở Nhật hiện nay người ta chặt núi để xây dựng các khu pin năng lượng mặt trời – một điều mà theo anh chứa đựng sự mâu thuẫn nhất định: con người nói về môi trường nhưng đồng thời lại phá bỏ chính thiên nhiên đã tồn tại từ rất lâu trước đó.”

Bởi thế, Saito vẫn giữ cho mình một mảnh đất nhỏ để tiếp tục trồng cây. Không hẳn như một tuyên ngôn sống xanh, đơn giản là anh muốn tiếp tục ở gần những thứ mình yêu thích.

---

Workshop Nageirebana cùng nghệ nhân Saito Kenta

Người hướng dẫn: nghệ nhân Saito Kenta đến từ Nhật Bản
Thời gian: 30/5 – 1/6/2026
Địa điểm: Yohaku (Ngách 22 ngõ 4 Phương Mai, Hà Nội)