Tại số nhà nhỏ trên phố Koszykowa, trung tâm Warsaw, Ba Lan, một không gian ngập tràn âm nhạc đang lặng lẽ tồn tại. Đó là Pracownia Lutnicza Mateusz Halicki – xưởng chế tác và phục hồi nhạc cụ dây của một nghệ nhân trẻ tự học, người đã chọn bước vào nghề không qua cánh cửa hàn lâm mà qua một lối đi đầy tò mò và kiên nhẫn.
Mateusz Halicki không phải là nhạc sĩ, cũng không đến từ một gia đình có truyền thống âm nhạc. Anh chỉ là người yêu thích lao động bằng tay, người muốn nhìn thấy và quan trọng hơn là nghe thấy kết quả của công việc mình. Từ một cây violin cũ bị “phá” trong lần thử nghiệm đầu tiên, đến nay anh đã đi qua bảy năm gắn bó với gỗ, keo, nhựa thông và dây đàn, để tạo dựng một cộng đồng tin cậy gồm các nghệ sĩ trong nước và quốc tế.
Q: Tại sao anh chọn nghề thủ công và tại sao lại là nhạc cụ dây?
Mateusz Halicki: Ngay từ nhỏ tôi đã thích làm việc bằng tay. Tôi vốn không hợp với việc học theo cách truyền thống (cười). Thế nên việc chọn một nghề thủ công là điều rất tự nhiên. Tôi muốn cảm nhận sự chủ động, được thấy và nghe kết quả của công việc mình làm. Một vài sự kiện trong đời đã củng cố quyết định ấy, trong đó có chuyến thăm xưởng của Marek và Bartosz Woźniak – một nơi ngập tràn âm nhạc, để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc. Tôi nhận ra mình muốn làm một công việc mà âm thanh là thành quả hữu hình. Bởi lẽ, một chiếc tủ thì chỉ mãi là một chiếc tủ, còn khi làm nhạc cụ dây, tôi như đang thổi hồn vào vật thể ấy.
Vì sao lại là violin? Thành thật mà nói, vì tôi thấy guitar hơi… nhàm chán (cười). Nói nghiêm túc, trong 300 năm qua, guitar đã thay đổi rất nhiều, còn nhạc cụ dây cổ điển thì hầu như giữ nguyên. Từ dây đàn ruột cừu xoắn ngày xưa đến dây kim loại ngày nay, hình dáng đàn vẫn vậy, cùng loại gỗ, keo và vecni ấy. Một cây violin được làm ở bất kỳ đâu trên thế giới vẫn tuân theo những tiêu chuẩn nhất định. Tất nhiên cũng có khác biệt, chẳng hạn ở Trung Quốc thường dùng gỗ phong giá rẻ thay vì gỗ thích châu Âu. Nhưng với tôi, chính sự ổn định ấy mới là điều đẹp đẽ, mê hoặc. Guitar hiện đại có thể được sản xuất bằng khuôn công nghiệp, còn violin thì luôn mang dấu ấn tâm trạng của người thợ trong ngày làm ra nó. Tôi có thể cầm trên tay một cây đàn trăm năm tuổi và biết cách xử lý mà không làm tổn hại đến câu chuyện lịch sử trong nó.
Một chiếc tủ chỉ mãi là một chiếc tủ, còn cây đàn thì ngân vang
Q: Anh có chơi violin không?
Mateusz Halicki: Tôi không phải nhạc sĩ. Gia đình tôi không có truyền thống âm nhạc, nhưng ai cũng có tai nghe nhạc khá tốt. Một người anh của tôi là ca sĩ và nhờ anh trai Janek – người điều hành Pracownia Gitar mà các bạn mới có mặt ở đây hôm nay (cười). Dù vậy, không có nghĩa là tôi hoàn toàn xa lạ với nhạc cụ. Trong nghề này, điều quan trọng là bàn giao cho nghệ sĩ một cây đàn dễ chơi hơn, âm thanh tốt hơn. Tôi cần biết cách kiểm chứng điều đó. Phải mất bảy năm, tôi mới đủ thành thạo để cầm cây vĩ, lắng nghe nhạc sĩ và hiểu được ngôn ngữ thân mật mà họ dùng để giao tiếp với nhạc cụ của mình.
Q: Khi nào anh quyết định gắn bó với nghề luthier?
Mateusz Halicki: Mọi thứ bắt đầu khi tôi tìm thấy một cây violin cũ trên một trang đấu giá trực tuyến. Tôi mua về và… phá hỏng hoàn toàn nó vì quá tò mò muốn biết cấu tạo bên trong. Từ đó, tôi bắt đầu tìm tài liệu học. Hóa ra sách tiếng Ba Lan về lĩnh vực này không nhiều, ngoài cuốn của Kamiński và Świrko. Tôi học rất nhiều từ internet, đặc biệt là trang Making The Violin, nơi cộng đồng quốc tế chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức dễ áp dụng. Có thể nói tôi đi từ con số 0 đến một vị trí nhất định.
Từng có lúc tôi nghĩ đến việc học chính quy ở Poznań, thậm chí đã thử làm một cây violin để nộp. Nhưng tôi trượt (cười). Giờ nhìn lại, đó là điều may mắn. Nếu đi học, chắc hôm nay tôi và các bạn đã không có cuộc trò chuyện này. Thời gian đáng lẽ ngồi trong lớp, tôi dành để phát triển bản thân và xây dựng mối quan hệ. Trong nghề này, niềm tin của khách hàng là quan trọng nhất. Mỗi ngày tôi gặp nhạc sĩ, học sinh nhạc viện, nhà buôn nhạc cụ và chính họ giúp tôi học nhanh hơn, tiến bộ hơn. Có thể tôi đã học được kỹ thuật trong trường, nhưng sẽ khó xây dựng được cộng đồng như bây giờ.
Q: Anh đã làm sao để các nhạc sĩ tin tưởng?
Mateusz Halicki: Tôi nghĩ thành công của mình đến từ sự hiện diện. Tôi mở xưởng ở một vị trí dễ tìm và luôn sẵn sàng, như kiểu “luôn có mặt ở đó”. Tôi làm việc chăm chỉ, chỉ đơn giản là cố gắng làm tốt. Rồi tin tức lan đi nhờ lời giới thiệu. Bước ngoặt lớn nhất là khi tôi gặp Agata – nghệ sĩ cello của Dàn nhạc Giao hưởng Quốc gia. Cô ấy hài lòng với công việc của tôi và giới thiệu cho bạn mình, một nghệ sĩ contrabass. Khi người được giới thiệu là Maciek đến, chúng tôi lập tức tìm thấy sự đồng điệu. Từ đó, ngày càng nhiều nhạc sĩ tìm đến với tôi.
Q: Theo anh, vật liệu ảnh hưởng đến nhạc cụ dây như thế nào?
Mateusz Halicki: Violin được làm từ gỗ cộng hưởng chất lượng cao, thường từ những cây mọc trên núi. Gỗ vân sam từ dãy Alps và gỗ thích từ Carpathian ở Romania là tốt nhất. Những cây này phải chịu điều kiện khắc nghiệt, nên “vòng năm” hẹp (gỗ mặt đàn có vân càng thẳng, càng song song, và cách đều nhau càng tốt), vừa nhẹ vừa chắc đó chính là lý do chúng tạo nên âm thanh tuyệt vời cho violin.
Thông thường, mặt trên violin làm từ gỗ vân sam, còn mặt sau và hông làm từ gỗ thích. Với viola, đôi khi dùng bạch dương, liễu hoặc dương. Với cello và contrabass, có thể dùng tuyết tùng, các loại gỗ lá kim hoặc thậm chí gỗ gụ. Chất lượng gỗ tất nhiên rất đa dạng, nhưng càng chọn loại gỗ tốt, âm thanh càng được nâng cao và chi phí cũng tăng theo.
