Thực hiện
Anh Nguyên
Ảnh
Anh Nguyên
Triệu Chiến
Gia Minh
Lê Hiệp
Địa điểm
Xưởng gốm nhà ông Thắng
Làng Phù Lãng, Bắc Ninh
Phù Lãng là làng gốm thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 60 km và cách sông Lục Đầu khoảng 4 km. Nằm bên bờ sông Cầu, Phù Lãng có phong cảnh sơn thủy hữu tình đặc trưng của đất Kinh Bắc xưa, giao thông đường thủy rất thuận lợi cho việc chuyên chở nguyên vật liệu và sản phẩm gốm.
Cho đến nay, việc nghiên cứu về gốm Phù Lãng dưới góc độ khảo cổ học còn khá ít ỏi. Nơi đây chưa có cuộc khảo sát khai quật nào đáng kể để góp phần xác định niên đại cho các loại hình đồ gốm, nhưng dòng gốm này có đặc điểm chung về lớp men phủ, một số thành phần và công thức tạo men đã được người thợ gốm Phù Lãng lưu truyền sử dụng qua nhiều thế kỷ.
Giữa khoảng sân có mái che, hai người thợ đang miệt mài đắp đất vào khuôn làm quách. Họ chia nhau mỗi người vài công đoạn, thao tác cứ lặp đi lặp lại thường chỉ mất chưa tới năm phút là xong thành phẩm. Anh thợ lớn tuổi lấy cục đất to đặt lên một cái khuôn nằm dưới đất, vốn là mặt đáy của cái quách. Dùng sức nặng cơ thể khéo léo qua hai bàn chân, anh vừa dẫm vừa dàn đất phủ kín tràn qua khuôn gỗ. Trước khi mang tấm đáy lên bàn, anh cắt đi phần đất bên trên cao hơn bốn cạnh để làm phẳng bề mặt rồi lấy một thanh gỗ nhỏ tách đất khỏi khuôn. Với bốn mặt bên, họ thực hiện tương tự, chỉ khác tấm gỗ có chạm khắc hoạt tiết hình chữ và rồng. Hai anh thợ khéo léo ghép chúng lại quanh cái đáy rồi dùng đất chám vào vị trí tiếp xúc là hoàn thành một phần cái quách.
Cả buổi chiều, họ làm việc trong im lặng và chỉ dừng lại khi số quách đất đã nằm phơi kín quanh khoảng sân kế bên. Xong việc, họ thay trang phục, gói gọn quần áo bẩn cất đi, rửa tay chân sạch sẽ và chải tóc xong xuôi, hai người nhấp ngụm trà, xem điện thoại trước khi rời đi.
Ông Phạm Văn Thắng đang lúi húi bịt mấy cửa lồ chuẩn bị nung mẻ gốm mới, củi khô chất thành từng khối chữ nhật cao đến 3m, nằm dọc lối đường làng dẫn vào nhà. Vạt nắng vàng ruộm chiếu xuyên qua tán cây, chạm vào bề mặt đám đất đang nằm chất đống sau xưởng. Trước đây, việc xử lý đất sét hoàn toàn được làm thủ công, sau khi gom những cục đất lớn về, người thợ đem chúng đi phơi bạc rồi đập nhỏ đem ngâm nước. Họ nề, sa cho đến khi đất đạt độ dẻo và mịn để dễ vuốt nặn. Sau này, cơ giới hoá dần thay thế sức lao động người thợ, họ được giải phóng khỏi việc chuẩn bị vật liệu nên có thêm nhiều thời gian cho việc tạo hình. Nghệ nhân Phù Lãng hiện tại vẫn sử dụng đôi tay khéo léo và kinh nghiệm bao đời vào việc vuốt nặn trên bàn xoay, in hoạ tiết bằng khuôn gỗ. Còn kỹ thuật nung gốm thì tuỳ mỗi nhà sẽ có phương thức và kinh nghiệm khác nhau, đều vốn là tinh hoa và bản sắc bao đời của ghề gốm cổ vùng Kinh Bắc.
Hơn 700 năm, tới nay, họ vẫn trung thành với lồ được làm bằng gạch phủ đất bên ngoài. Củi lửa vậy nên chất gốm trông thô ráp và khoẻ khoắn, mộc mạc và gần gũi. Mỗi lồ đỏ lửa sẽ cháy suốt 3 ngày 3 đêm, nhiệt trong lồ lên tới 1.200 độ, gia đình thường cắt cử 4 người trông coi và tiếp củi, cứ 3 tiếng lại thay nhau.
Cũng như nhiều làng nghề gốm trải dài từ Bắc chí Nam, chủng loại sản phẩm nghệ nhân làng Phù Lãng làm ra chủ yếu là đồ gốm dùng trong tín ngưỡng, gốm gia dụng và gốm phục vụ trang trí. Hàng sản xuất đến đâu là toả đi khắp các tỉnh phía Bắc, có cả thị trường ở Bắc Trung Bộ.
Xem thêm ảnh khu xưởng nhà nghệ nhân Thắng
